Türkçe Konuş Anlamıyorum Çok Gücüme Gidiyor! Dili Anlaşılır Kılmak

“Ben sorarım ilm-i hikmetten, sen dersin çalmadım kilimi mektepten…”

Hani sinemalar seyretmişizdir, tiyatrolar izlemişizdir, şahsen kendimiz şahit olmuşuzdur, yanlış manaya

sahnelerine… Türk tiyatrosunda ve sinemasında bir vakitler en çok kullanılan senaryolardan

birine mevzu olmuştur bu yanlış anlaşılmak. Bir devrin sinemalarından yanlış anlaşılmaları çıkarın,

geriye pek bir şey kalmaz. Zira hayatın o kadar içindedir ki “Ha, sen beni yanlış anladın!”, hatta

biraz da uzatırız: “Haaaa, sen beni yanlış anladııııın!” Hatta bazen konuşmamızın başına çok

aptalca bir tabir koymaktan vazgeçemeyiz: “Yanlış anlamazsan sana bir şey söyleyeceğim.” Yani

karşımızdakine sen bir salaksın kardeşim lütfen beni yanlış manaya deriz. Karşımızdaki bir salaksa

da salak değilse de bu olaya alınacaktır ve dinlerken söylenenlerin altında bir bâtın ileti var mı

yok mu buna konsantre olmuşken nitekim anlayamayacaktır. Anlasa da anlamasa da “Ben salak

mıyım?” diyecektir.

Üzerinde duracağımız husus, herkesin çok şey bildiği(!) lakin kimin ne kadar bildiğini bilmediği bir

bahis. Yazan biri için en tehlikeli kulvarlardan birinde olduğumun farkındayım. Dikkatliyim. Okurken

-alınmayın ama(!)- yazının altında buzağı aramaya çalışırsanız da yapacağım bir şey yok. [Yazarın

notu: artık lisanı anlaşılır kılmaktan bahsediyorsunuz lakin ne yapıyorsunuz? Köşeli parantezler,.. Parantez

içinde ünlem işaretleri (sözün tam zıddı manaya geldiğini bildirir)… Kelamı iki kısa çizgi ortasına almalar(cümle

içinde cümlenin biçimiyle ilgisi olmayan fakat manasıyla ilgili bir kelamı iki kısa çizgi ya da iki virgül ortasına

alırız.)… Hem kardeşim tabiri bilmiyorsan öğren, “yazının altında buzağı aramak” diye bir şey yoktur,

“Öküz altında buzağı aranır… üzere başladıysanız yazıya lütfen bu yazı size nazaran değil. Lütfen bırakın, öteki

bir şey yapın. Bu yazıyı okumakla boşa geçirecek vaktiniz yok sizin.]

Artık bir fıkra anlatacağım lakin, ya buna bayan okurlarımız alınırsa? Ya da Fıkrada ismi geçen

kişi… Sanki bu fıkrayı boş yere mi anlattığımı düşünürsünüz, haydi eğitici bir yanı yoksa bu

anlatacağım fıkranın? Haydi konuya “….cuk” diye oturmazsa… Haydi hiç kimse gülmezse… Neyse

haydi anlatayım bari, lakin bakın biliyorsanız anlatmayayım, tamam mı?, Neyse fıkra zati bu

gidişle yalnızca benim güleceğim, okuyanlarınsa ebleh ebleh bakacağı bir garabete dönmeden şu

fıkrayı anlatayım. Düşünün ki bir fıkra anlatılacak ve bunlar yaşanıyor. Ne yaparsınız arkadaşlar?

Neyse ki ben bu fıkraya bu türlü başlamıyorum.

Bu örneklemenin akabinde bir fıkra sarfiyat mi bilmem ama…

“Karı koca meskende sorunlar yaşamaktaydı ve birbirlerine konuşmama cezası uygulamaktaydılar. Birdenbire

adam sonraki gün karısının kendisini sabah 5:00 da iş için bir uçuşu olduğundan uyandırması gerektiğini

hatırladı. Sessizliği birinci bozan ve kaybeden kendisi olmamak için, bir kağıdın üzerine Lütfen beni sabah

2

5:00’te uyandır yazdı ve notu karısının bulabileceği bir yere bıraktı. Sonraki sabah, adam uyandı fakat saatin

9:00 olduğunu ve uçuşu kaçırdığını fark etti. Çok kızdı, tam karısının onu neden uyandırmadığını soracakken

yatağın yanında bir modül kâğıt buldu. Kağıtta 'Saat 5:00 uyan!' yazmaktaydı”

BÜTÜN BU İRTİBAT KOPUKLUKLARINDAN KURTULMAK MI İSTİYORSUNUZ?

Hiçbir insan dünyayı bir öteki beşerle birebir formda göremez, her insan için algılama farklıdır. Ortak

paydalarımız olmasaydı zati önemli bir bağlantı meselesiyle karşı karşıya kalmazdık. Zira bağlantı

diye bir şey yoksa irtibat sorunu diye de bir şey yoktur. Her insanın kendine mahsus bir hayat

modeli vardır. Hayat modeli karşılaştıklarımıza mana yüklememizi sağlayan şeydir. Neyin

hakikaten kıymetli olduğunu, neyin dikkate alınması gerektiğini ya da neyin göz arkası edilmesi

gerektiğini insanların yaptıklarının nedenini bizim için hangi seçeneklerin en yeterli olduğunu söyleyen

HAYAT MODELİMİZdir.

Hayatı direkt deneyimlemek mümkün değildir, onun bize ilişkin öznel yansımasını deneyimleriz.

Gördüklerimiz, duyduklarımız ve hissettiklerimizi, niyet ya da yorumlara dönüştürürüz. Hayata

ait fikrimiz bizim gerçekliğimizdir.

İnsanların birbirlerini anlamalarına mani üç durumdan kelam edebiliriz:

1. İnsanların sizin modelinizi anlamalarını engellemek

2. Ömür modelinizi hudutlu tutmak

3. Ömür modelinizi çarpıtmak

Birtakım beşerler kapalı bir kutudur, gizleyecekleri çok şey vardır. Kendilerine nazaran söylememeleri

gereken şeyler, söyleyecekleri şeylerden fazladır, bir aşk yaşamışlardır, dünyada onların aşkından

daha büyük aşk yoktur. Onun için anlatamazlar. Hangi sözler o şanlı duyguyu anlatmaya kâfi

ki?… Bu nedenle onları anlamanıza mani olurlar. Karşınızdakini kırmadan, hassas ve anlamanızı

kolaylaştırıcı sorular sorarak bu sorunun üstesinden gelebilirsiniz. Zira, anlaşıldıklarında her

şeyin kolaylaşacağını düşünen beşerler (çoğu vakit da aslında hakikaten kolaydır sorunlar)

anlatmaya başladıklarında bilin ki sizin anlamanızı engellemek, anlattıklarını sonlandırmak yahut

çarpıtmak için ellerinden geleni yapacaklardır. Aslında bu türlü insanları anlamak çok da sıkıntı değildir.

Anlamanız gerektiğini düşündüğünüz noktalarda mana kapalılığını giderici sorular sorun. Soruları

sorarken anlattığı şeyi basitleştirdiğinizi ya da basitleştirebileceğine inandığı sorulardan kaçının.

Doğruluk, dürüstlük, bağlantıda politik olmamak ismine o kadar önemli yanılgılar yapılır ki. Siz bunlardan

kaçının.

Anlamamızı zorlaştıran dört değerli lisan örüntüsünden bahsedebiliriz:

1. Söylenmeyenler

2. Meçhul zamirler

3. Bilinmeyen fiiller

4. Soyutlaştırmalar

Bağlantı kurarken, söylenmediğini düşündüğünüz mevzuyu sorabilirsiniz: Diyelim ki başı karıştığını

söyleyen birine; hangi hususta başı karıştığını ya da kiminle ilgili olarak başı karıştığını

sorabiliriz.

Konuşan kişi etliye sütlüye dokunmamak ismine belgisiz zamirlere yüklenecektir. Bağlantı esnasında

anlatmak istediği çok şey vardır lakin sizin yanlış anlayacağınızı düşünüyordur ya da alınacağınızı,

rahatsız olacağınızı, kelamını ettiği olumsuzluğun sizin etrafınızdan biri ile ilgili olması durumunda

da bu zamirleri belgisiz tutacaktır. Bu durum karşısında yapacağımız şey aslında hiç de güç değildir.

Fakat bu haksızlık, diyen biri için, haksızlığın ne olduğunu, kimle ilgili olduğunu sorduğumuzda

sorunu çözeriz.

Bağlantı esnasında kullanılan fiillerdeki belirsizlikler de lisanın anlaşılmasına mani olacaktır. “Geçen

sene büyüdüm.” diyen biri, için nasıl büyüdüğü, uzunluk kısalık bakımından mı, cüsse bakımından

3

mı, meselelerin üstesinden gelme bakımından mı büyüdüğü gibisinden birçok belirsizlikler çıkar

karşımıza. Biz bunlardan rastgele birini algılar ve hangi alanda büyüdüğü konusunda yanılabiliriz.

Yanılmak istemiyorsak sorarız. Hangi alanda büyüdün, büyümekten kastettiğin nedir, diye.

Soyutlaştırmalar da bazen bağlantısı zorlaştırır.

Sizin anlamanızı zorlaştıracak kişi iki
türlü soyutlaştırma yapacaktır: Birincisi belgisiz isimler

kullanarak ikincisi de aksiyonları isme dönüştürerek. Eşiniz size “Heyecan bitti.” diyorsa belgisiz isim

kullanarak bir soyutlaştırma yapıyordur. Siz ona: “Eskiden seni heyecanlandıran ve artık olmayan

şey ne?” diye bir soru sorarak sorunu somutlaştırmış olursunuz. “Bugün benim için reddedilmelerle

doluydu.” diyen biri de reddetmek aksiyonunu isim (mastar kalıbıyla) yaparak soyutlaştırma yapıyorsa

siz ona: “Gün boyunca ne formda reddedildin?” diye sorun. Alacağınız karşılıklar çok işe

yarayacaktır.

Bazen “aşırılıklar” bazen “dayatılan sınırlar”, bazen de “dayatılan değerler” yaşantımızı

zorlayacaktır. “Daima acı içindeyim.” diyen eşiniz aşırılık içindedir, bu cümledeki manası aşırılıktan

çıkarmaya yönelik sorular sorabilirsiniz. “Patronum ne derse yapmak zorundayım.” diyen bir

arkadaşınız ise kendini dayatılan bir hududun içine itmiştir. İşvereninin dediklerini yapmazsan ne

olur, diye sorabilirsiniz. Siyasetçilerin ahmak olduğunu söyleyen bir dostunuz ise dayattığı bir

kıymetin kurbanıdır. Ahmak olmayan siyasetçi olup olmadığını ya da siyasetçilerin ahmak olduğu

sonucuna nasıl vardığını sorarak yardımcı olabilirsiniz.

Hepimiz ömür modelimizdeki çarpıklıkları sorgulamalıyız:

1. Bazen neden – sonuç yanlışları yapabiliriz.

2. Bazen karşımızdakinin aklını okuyabileceğimizi düşünebiliriz.

3. Varsayımlarımız ise bizim vazgeçilmezlerimizdir.

Bu söylediğimiz üç noktayı da göz önünde bulundurarak lisanı anlaşılır kılabiliriz.

Lisanı anlaşılır kılmak istiyorsak, ömür modelimizdeki çarpıklıkları sorgulamalıyız. Bazen neden –

sonuç yanlışları yapabileceğimizi göz gerisi etmemeliyiz. Karşımızdakinin aklını okuyabileceğimiz

ukalalığından vazgeçmeliyiz. Varsayımlarımızın bazen bizi yanıltabileceğini unutmamalıyız.

M. Abdullah YILMAZ

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir