Gizemini koruyan gerçek : beyin

GİZEMİNİ KORUYAN GERÇEK: BEYİN

Zeka ile ilgili, tecrübeli bireylerin tarifleri ortasında en çok beğendiğim özlüsöz Birleşik Amerikalı müellif F. Scott Fitzgerald’ın „Çatlak“ (The crack-up) isimli kitabında belirttiği „Üstün zeka, iki zıt fikri birebir anda zihinde tutabilme ve dengeyi bozmadan çalışmaya devam edebilme yetisidir.“ olmuştur. Canlılar ortasında beden oranına nazaran en büyük beyin beşere aittir. Zeka saptamasını da keza biz beşere nazaran yapmaktayız (Tablo 1). Tıp öğrencisi iken gizemini daima koruyan hudut sisteminin hem anatomisi hem de fizyolojisini öğrenmek hayli sıkıntı görünmesine rağmen bende daima zoru başarmak gayesi olarak algılanma nedeni olmuş, derinliklerine dalıp kayboldukça diyalektik, yaşam-ölüm, 0-1, ying-yang ideolojisini pekiştirerek matematiksel yargı ile bağdaşır üslupta kolaylaşıvermişti. Buna ben de şaşırmıştım. Lakin bunun bedelini evvelce yemesini çok sevdiğim beyin salatasını artık masada görmeye bile dayanamamak olarak ödedim. Bence, tıp topluluğu içinde, en güç kısım psikiyatridir. Hala nedenlerini çözemediğimiz beyin sırlarını gözle görülür (organik) bir hastalığa (patolojiye) oturtamadığımız için tedavisinde de yenik düşmemiz, insanın o kutsal saydığım organı ile düştüğü çaresizliğe ya da bulduğunu sandığı tahlildeki dinginliğe bakınca umutsuz kalmaktansa, gözle görülür hastalıklarına karşı çabada daha başarılı olacağım ön-görüsü ile beyin cerrahisi koluna yönelmişimdir.

Beden ve zeka

Son yıllarda yapılan araştırmalar göstermektedir ki beyin bedenimizde başgösteren bir hastalığın birinci habercisi olma durumundadır. Dendritik ve kök hücre olarak isimlendirilen bir dizi savunma hücrelerinin beynin değişik yerlerinde hastalıklı organa yönelmek üzere varlığı artık kanıtlanmıştır. Bir hastalığa karşı savunma ve savaşma yeteneği olan bu hücreleri devreye sokan da odur, fakat hastalık nedenleri bazen o kadar donanımlı ve hazırlıklıdır ki o insanı en zayıf yerinden vurabilir. Beden ile zekanın istikrarını söz eden Leonardo da Vinci’nin yedi prensibinden biri olan “corporalita” maddeyi işlemenin zarafetini, her iki eli de harika formda kullanmayı, zindeliği ve özgüveni vurgular. Leonardo’nun kusursuz fiziği, sanatsal ve entellektüel dehası ile bütünleşmiştir. Vücut-zeka birlikteliği fikirleri , inanç sistemlerini ve umudu yoğurduğu üzere biyokimya, fizyoloji ve anatomiyi pekiştirir. Eski tarihlerden gelen alışkanlıklarla aşkı, sevgiyi, kahramanlığı daima kalple, yürekle eş tutmuşuzdur. Lakin onu yönetim eden beyin merkezindeki çekirdekleridir. Bilgi çağında artık amaç kalpler değil beyin olmaktadır. Beyin mantığın sembolü olarak da algılanmamalıdır. Beynin sol yarısı ömür için daha gerçekçi çözümlemeler yapabilme yeteneği ile donanmıştır. Sağ yarısı ise yaratıcılığın, beyin hücreleri ortasındaki bağlantı ve bilişsel dünyasını daha bir beşere has yapan kıymetlerle yumaklanmıştır.

Beynimizi tam olarak kullanabilmekte miyiz?

İşlevsel Manyetik Rezonans (fMR) çalışmaları ile canlı insan beyninin fonksiyonel pozisyonda beynin çabucak her kıvrımındaki hudut hücrelerini etkin hale getirdiğini „örneğin bir türkü mırıldanıldığında“ hem sağ, hem sol, hem ön (frontal) hem de yan (temporal) loblarının değişik yerlerinde metabolizmal bir aktivite artışı görüntülenebilir bir duruma getirilebilmektedir. O nedenle 1930 yıllarında ortaya atılan beynimizin sadece %20’sini kullanabiliyoruz savı artık yeni bilimsel ispatlarla ortadan kalkmıştır. Beyin ile ilgili olarak Willis ve Descartes’in kesin olarak baktığı olgulara, tutucu bir öğrencisi olan Steno şiddetle karşı çıkmış ve „Ben açıkça söz ve itiraf etmeliyim ki beynin çalışması ile ilgili hiçbir şey bilmiyorum ve tekrar açık olarak söylüyor ve uyarıyorum ki bunun şifrelerinin çözülmesi birkaç jenerasyonun geçmesine mal olacaktır.“ diyebilmiştir.

Bilgisayar ve beyin ile hudut ağları

Biyolojik dev hudut ağlarının karmaşık yapılanması ile artık günlük yaşantımıza yeterliden güzele giren bilgisayar sistemleri ile benzeştirilen beyin aslında elektriksel, kimyasal alt yapısı olan lakin organizmanın öteki hiçbir hücresinde rastlamadığımız özel dizaynlı genetik şifresinin kopyalanması engellenmiş hücre formu ile kendine has bir markadır. 1932’de Nobel ödül sahibi ünlü Britanyalı fizyolojist Charles Scott Sherrington, Yale Üniversitesinde 1906 yılında bir konferansta söylediği „Her ne kadar farklı başka sistemlere bölünebilirse de merkezi hudut sistemi, ahenk içinde hareket eden yekpare bir bütündür.“ ideolojisi hala geçerlidir. Beyin loş bir lambayı aydınlatabilecek kadar güç yakar. Kalın hudut lifleri 400km süratle bir iletiyi taşıyabilirler. Bu biyolojik özelikleri ile bilgisayarlarla ortak üretim yongaların (chip) üretilmesine neden olmuştur. Münih’teki Max Planck Enstitüsünden Peter Fromberz ve Günther Zeck’in 2001 yılında silikon yonga (microchip) üzerine havuz salyangozu (Lymnaea Stagnalis) nöronlarını muvaffakiyet ile yerleştirme ve fonksiyonel olarak birbirleri ile ilişki kurmalarını göstermeleri nöroelektronik devrenin birinci adımı sayılmaktadır (Şekil 1*). Her nöronun altındaki uyaran voltajda bir değişiklik oluşturmuş ve hücre boyunca irtibat sağlamıştır. Yongaya uygulanan elektriksel ihtarım bir nörondan başkasına nakledilmiş ve yongaya geri dönerek silikon şalterli bir seyahat yapmıştır. Bu devre genel manada canlı bir devredir. Nöral ağlar ile uğraşan Waltham’daki Brandeis Üniversitesinden Konuta Marder bu nöron-kaynaklı devrelerin hudut sisteminin nasıl çalıştığını gözlemleyebileceğimiz bir araştırma aracı olacağı, örneğin belleğin nasıl oluştuğuna ait bilgilerimizi geliştirebileceğimiz niyetindedir. Nöroelektronikte ana pürüz inançlı bir formda yongalar ile yaşayan dokuları birleştirebilmek. Bu sorunu Fromherz ve Zeck silikon kullanarak aşmışlar ve elektronik aygıtları standard bir yonga içinde kurmuşlardır. Bu nöronal yongalarla birinci olarak hedeflenenler toksik ve farmakolojik unsurların nöronlar üzerindeki tesirlerini deneyecek biyolojik sensörler ve nöroprotezler üzere projelerdir. Bu heyecan verici projelerden bir örnek olarak omuriliğin hasarlı bölgesini onarmada bir köprü vazifesi görmeleri olabilir. Lakin bütün bu projeler bilim kurgu alanında Fromherz’e nazaran “beyin ya da nöronlarla yaşayan nöro-bilgisayarlar” olarak adlandırılmaktadırlar. Bu formül kimyasal sinapslarla bağlanmış küçük nöronal-ağların sinaptik modülasyonunun uzun tesirlerini irdelemek için uygundur. Birebir vakitte bu sinir-ağları ile beynin özelliklerini taklit ederek nasıl çalıştığını öğrenmeyi de umut edebiliriz. Bu yıl Avrupa Birliği ülkeleri ki ortalarında ülkemiz de vardır ve bundan başka olarak ABD lideri Obama’nın direktifleri ile “İnsan Beyin Projesi” iki başka odakta başlatılmış ve başta Alzheimer, Parkinson Hastalıkları ve şizofreni olmak üzere birçok beyin rahatsızlıklarının nedenlerinin derinliklerine inilebilinilecektir.

Konuşma yetisi

Strumwasser bize evrimsel gelişme sürecinde en yakın olan şempanzelerden Homo sapiensi ayıran davranışsal en önemli 4 özellik olduğunu ileri sürmektedir. Bunlar yaratıcılık, konuşma yeteneği, bilseme (merak), kendini-düşünme ile kendini-analiz. Birçoğumuz bunların hiçbirisinin yalnızca beşere mahsus olduğunu kabul etmeyip, tartışabiliriz. Fakat bilhassa konuşma sinirbilimin gizemli mevzularının başında gelir. Beşerde 7.kromozomun q kolunun 31inci lokusunda olduğu saptanan
konuşma geni kimi konuşma bozukluğu hastalıklarında problemli bulunmuştur (Şekil 2). Dilbilimcilerin birçok lisanı birden kolay kolay konuşma yeteneği olanlar ile ilgili yaptıkları araştırmalar konuşma ile ilgili bilgilerin farklı modülleri olduğu gerçeğini göstermekte ve enteresan araştırmalar hala sürmektedir.

Uykudaki beyin

Gözün retina katmanı beynin bir uzantısıdır. Göz sonu çıplak gözle nörolojik muayene sırasında görülebilen bir beyin kesimidir. Uyku hala nedeni bilinmeyen, bilim adamların tartıştığı bir öbür gizemli dünyadır. REM (rapid eye movement) uykusundaki bir kişinin gözlerini gözlemlerseniz gözleri kapalı bir sinema seyrettiğini sanırsınız. Ruslar, çocuklar ve gençlerin hayalleri üzerine yaptıkları bir araştırmada sol beyin yarısının hayalin gerçekleşmesinde, sağ yarısının ise hayalin canlılığına, değişimsel şekillenmesine ve duygusal derinliğine tesiri olduğunu ortaya koymuşlardır. Bataryası tükenen bir cep telefonumuzu çalışması için tekrar yüklemek zorunda kalışımız üzere bir sistem mı? Derin uykuda iken beyin elektrosunda (EEG) kaydedilen elektriksel dalgaların fonksiyonu nedir? Görme merkezine yakın beyin bölgelerindeki nöronlardan kayıtlanan alfa dalgalarının gizemi hala sürmektedir. Dünya güneş etrafında dönerken karanlıkta kalan yarısındaki canlılar uykuda iken güçlerini diğer bir güç ile mi paylaşmaktalar? Kış uykusuna yatan canlıların beyinsel güçleri bir diğer sistemin yedekleme modu olarak mı algılanmalı?

Yazdığı tıp kitabı 17. yüzyıla kadar Avrupa’da standard ders kitabı olarak okutulmuş olan ünlü İbn-i Sina „Bütün düşünülenler vardır ve var olanlar tasarlanabilen düşünülür biçimlerdir“ der. Beynin daha çok çalışması savı ile günde bir öğün yemek yiyen, günlerce uyumamaya çalışan İbn-i Sina bu metotla „atıl kalan beyin merkezlerini devreye sokabilir miyim sanki?“ demektedir.

Çağdaş ideoloji: Nörobilim

Birincisi 1999’da Kuzey Arizona’da yapılan “Kuantum ve Zeka” konferansı sonrası kuantum ölçümü, kuantum kriptografisi, kuantum teleportasyonu üzere devrimsel bilgi teknolojilerinin ışığında şuur seviyesi, kuantum fiziği ve beyin ile ilgili toplantılarda kuantum bilgisi ile beyin ortasında bir sentez amaçlanmakta (Şekil 3). Beynin sinaptik ilişkileri çalışmaları nöral-ağların yapısının, biyolojik kuantum bilgisi de kuantum bilgi teknolojilerinin gelişmesine yardımcı olacaktır. Nöronlar-arası birleşkede elektronların kuantum tüneli 1970’de Evan Harris Walker tarafından ileri sürülmüştü. Dendritler ortasındaki sıkı irtibatlar da kuantum tünelleşmesini imkanlı kılmaktadır. Hafıza, nöral ağlarda bilginin saklanması, anımsanması, kuantum şuurunun birleştirici tubulin elektron olayı ile tanımlanmaktadır. Biyojenik ferrimanyetik unsurun beyindeki işlevi, iyon kanalları, hangi boyuttaki beyin şuuru yaşar? sorularına karşılık aranmaktadır kuantum bilgileri ışığında. Kuantum şuur durumu ile biyolojik siklus süperpozisyonu, nöronları birleştiren sinapsın her iki tarafındaki mikrotubulinlerin kuantum siklüsünü sürdürmesi çalışmaları ön planda gözükmektedir. Nöro-kuantolojinin öteki ilgi alanları ise görsel dikkat, fotonlardan fenomolojiye vizyon, gama ossilasyon, ayrık beyin, kaos ve beyin, v.b. üzere bilimsel gizemini koruyan bahislerdir.

Geçen yüzyılda fizikî dünyayı tanımamız amprikti. Kuantum fiziği, unsur ve alan teorileri bilgileri ile dünyamızı değiştirdi. Önümüzdeki yüzyıl kuantum mekaniği temel nörolojik bilimler yanı sıra tüm bilim kollarında temel bir kavram ve asal bir araç olarak değerini sürdürecektir.

Bu kısa beyin fırtınası gibisi yazıda da görüldüğü üzere beyin, çabucak tüm bilim dalllarına ilgi yumağını uzatmıştır. Başına nöro- ön ekini getirerek tüm bilim kollarına göndermeler yapabiliriz.

Evvelce ideoloji tüm bilim kısımlarını kapsamakta idi; bugün bu pozisyona en güçlü aday olarak nörobilim gösterilebilir.

Beyin cerrahı olarak kafatasını her açışta karşılaştığımız beyin tahminen morfolojik olarak birbirine benzeşir yapıdadır fakat her hastada, her hastalıkta, her tümörde farklıdır. Ona yaklaşırken bir Mozart’ın, bir Van Gogh’un, bir Einstein’ın, bir Yunus Emre’nin beyni üzere görerek kutsal bir mabede girer üzere gireriz. Ünlü beyin cerrahı Mahmut Gazi Yaşargil’in beyin dokusuna saygıyı öğreten nesilin öğrencileriyiz. Her yaklaşımımızda yeni bir şey öğreniriz.

Tablo 1.

Zeka saptaması

… 15

Yok (mikroplar:bakteri, virüs)

16—30

Son derece kolay içgüdüler (Solucanlar, salyangozlar)

31—45

İçgüdüler (Yılanlar, balıklar)

46—60

Düşük zeka (Sincaplar, kuşların çoğu)

61—75

Orta zeka (Köpekler, kurtlar)

76—90

Yüksek zeka (Maymunlar, yunus balıkları)

91—100

Ortalama insan

101—150

İnsanüstü (+30)

151—200

İnsan ötesi

201—

Son derece

Hal 1. L.Stagnalis’in ayak ganglionundan alınan her bir nöronun mikro-yonga ile kültüründeki üç gün sonraki elektromikrografisi; hücre gövdelerinde yer değiştirme olmadan dokunma yerlerinde uzantılar, hudut hücrelerinde filizlenmelerin oluşumu (ölçek: 20µm) [*Bu fotoğraf “Copyright (2001) National Academy of Sciences, U.S.A.” “Noninvasive neuroelectronic interfacing with synaptically connected snail neurons on a semiconductor chip.” by, Zeck, G. & Fromherz, P. published in PNAS, August 28, 2001;98,10457-10462.izni ile elektronik ortamda yayımlanmaktadır. Kendilerine teşekkür ederim]

Form 2. Broca ve Wernicke konuşmanın motor ve sensoryel merkezleri olarak bilinmektedir (beyaz alanlar).Peki ya başka merkezler insan konuşurken susmakta mıdırlar?

Form 3. Uyku ile hayal, şuur seviyesi ve beyin ile ne ölçüde barışık, kime teslim olunuyoruz? Karşılıkları hala bilinmezlerle dolu.

Form 4. Nörokuantoloji, kaos, entropi, negentropi, beynin hudutları çağdaş ideolojinin Kabe’si olarak nörobilimi işaret etmektedir.

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir