Çocuklarda Ölüm Kavramı ve Yas

Çocuklarda Mevt Kavramı ve YasÜrküntü ve bilinmezliklerle dolu, tarih boyunca anlamlandırılmaya çalışılmış bir olgu mevt. Gerçekleşmesi %100 olan ömür gerçeği vefat.

İnsanı bu kadar yakından ilgilendiren, hayatımızla iç içe olan vefat, elbette çocuklar için de merak konusu. Anne baba olarak çocuğunuzdan mevtle ilgili sorular kesinlikle alırsınız. Çocuklarda vefat algısı ve vefat kavramı hakkında bilgi sahibi olmanız, çocuğu yaşına uygun biçimde aydınlatmanızı sağlayacak, rastgele bir zihin karışıklığı ya da kaygı oluşmasına meydan vermeyecektir.

Çocuğunuzla vefat hakkında konuşurken;

1)Ölümü bir uyku hali olarak tanım etmeyin. Çocukta ahenge, uykuya dalma korkusuna sebep olabilirsiniz.

2)Uzun bir seyahate çıktı, çok uzak bir yere gitti üzere açıklamalarda bulunmayın. Çocuk kendisine neden bir haber verilmediğini merak edecek, üzülecek hatta seyahate çıkan bir yakınının geri dönmeyeceği dertlerine sahip olacaktır.

3)Hasta oldu öldü üzere bir açıklama kolay hastalıklar ile önemli hastalıklar ortasındaki farkı bilmeyen çocuğunuzda hastalık korkusu, hastalanma korkusu yaratabilir. Çocuk hastalıktan ölen bir yakınını gördüğünde, birçok hastalığın çok çabuk düzgünleştiğini, sizin ve kendisinin sağlıklı olduğunu, hastalıkları kolaylıkla yenebileceğinizi, nadiren kimi önemli hastalıkların ölümcül olabileceğini uygun bir lisanla anlatın.

4)Yaşlı idi öldü, yaşlılar vakti gelince ölür üzere açıklamalar da hakikat değildir. Çocuk genç birinin vefatını öğrendiğinde çelişkiye düşecektir. Yaşlılığın vefat sebebi olduğu, lakin her yaşta ölünebileceği, anne baba ve çocuk olarak uzun yıllar yaşayacağınızı düşündüğünüzü söyleyin.

5)Konuyu kapatmaya çalışmanız, kaçamak karşılıklar vermeniz ya da çocuğu susturmanız kusurludur. Ömür gerçekliği olan vefatın konuşulabilir olduğu çocuğa verilmelidir.

Çocuklar vefatla çok erken yaşlarda ilgilenmeye başlasalar da 3 yaşından evvel vefatı kavrayacak zihinsel yeti oluşmamıştır. 3 yaşından evvel ebeveyn kaybı yaşayan çocuğa kelam konusu kişinin öldüğü söylense de kaygı ya da keder duymayacak, o kişinin verdiği bakımla ilgili eksiklikten kaynaklanan düşünceleri yaşayacaktır.

3-5 yaşlarında “ölüm, ölmek, ölmüş” üzere kavramlar çocuk tarafından kullanılsa da mevt ile ilgili bir duygulanım ve endişe reaksiyonu verecek zihinsel gelişim şimdi yoktur. Televizyon kumandasını vermediğiniz için size kızan 4 yaşındaki çocuğunuz, “ölürsün inşallah anne-baba” diyebilir. Bu yaşlarda vefat uzun bir ayrılık, dönüşü uzun sürecek bir seyahat üzeredir. Daima ve geri dönülmez mevt olgusu kavranmamıştır. Oyunlarında meyyit numarası yapıp, dirildim diyerek karşısındakini korkutmaya çalışabilir, akvaryumda ölen balığı “balık ölmüş” diye size haber verebilir, sonra da “bunu yüzdür, yem verelim yüzsün” diye tutturabilir.

5 yaşlarında çocuk için mevt, uyanılmayan bir uyku halidir ve artık korkutucu bir kavram haline gelmeye başlamıştır. Daha evvel anne baba mevti uyku olarak tariflemişlerse çocukta uyku tertibi bozulabilir, uykuya dalmaktan korkma, yalnız yatamama üzere sıkıntılar görülebilir. Çocuk ölen dedesinin toprak altında nasıl nefes aldığını, orada yalnız sıkılıp sıkılmadığını, ne yiyip içtiğini, kıpırdamadan nasıl yattığını sorabilir. Yani şimdi mevtin bir son, geri dönülmez bir durum olduğu kavranmamıştır. Bu yaşlarda çocuk anne babanın da ölüp ölmeyeceğinden kaygı duyar, sık sık siz de ölecek misiniz diye sorabilir.

6-7 yaşlarında mevtin yaşlılık ve hastalıkla ilgili bir kavram olduğu yavaş yavaş pekişmeye başlar. İzlenen çizgi sinemalar, okunan masal ve hikayelerin tesiriyle vefat berbatlar içindir, mevt kötülere bir cezadır algısı oluşur. Çocuk mevti kendine yakıştırmaz. Yaşlı, hasta bireylerin yakında öleceklerini düşünür, ama vefattan uykudan uyanır üzere birden dönmek mümkündür. Çocuk mevtten korkar üzere görünse de asıl korkusu yalnız kalma endişesidir. Ebeveynlerin “söz dinlemez, yaramazlık yaparsan ölürüm annesiz-babasız kalırsın” üzere telaffuzları bu kaygıyı pekiştirecek, sevdiklerinin vefatı karşısında kendini suçlayacak, kendine verilmiş bir ceza olarak algılayacaktır. “Ben yaramazlık yaptım, dedem öldü, artık cennette uslu çocuklarla oyun oynuyor” üzere bir algıyı çocuğun zihnine yerleştirecek biçimdeki yaklaşımlarınız büyük kusur olup, ruhsal problemlere eğilimli yetişkinlerin temelini atmış olursunuz.

9-10 yaşlarından itibaren mevt gerçekliğini kavrayacak bilişsel yetenek kazanılır, vefatın hayatın geri dönülmez bir sonu olduğu anlaşılır. Yakın etraftan bir mevte şahit olmak ya da uzun yıllar bu türlü bir durumla karşılaşmamak mevt gerçekliği kavramının kazanılmasını daha erken ya da ileri yaşlara atabilmektedir.

Anne baba olarak çocuğunuzla mevt hakkında konuşurken öncelikle sizin mevti içselleştirmiş, kabul etmiş, vefatla barışık olmanız gerekir. Siz vefatı korkutucu bir olay olarak görmeyen duygusal ve felsefi kapasiteye eriştiyseniz çocuğunuza sağlıklı bilgileri verebilirsiniz.

Vefat hakkında çocuğunuzla konuşurken gerginlikten uzak, huzurlu ve rahat olmanız, baş karışıklığına yol açmamak için yalnızca sorduğu sorulara gereksiz detaylara girmeden net ve kısa cevaplar vermeniz, ne sorduğunu tam olarak anlamanız tavsiye edilir.

Anne baba, eş, evlat, yakın akraba mevti bireyin yaşayabileceği en travmatik olaylardandır. Yas reaksiyonu yetişkin ya da çocuk herkes için doğaldır. Ağlama, hüzün, uykusuzluk, iştahsızlık, isteksizlik, çaresizlik, karamsarlık, ümitsizlik üzere belirti ve hisler bir devir yaşansa da sağlıklı bir ruhsal yapı daima ruhsal çökkünlük halinde kalmaz.

Bu yazımızda çocuklarda yas süreci ve sevilen birinin vefat haberi çocuğa nasıl verilir, bir yakını ölen çocuğa nasıl davranılır? sorularına da karşılık vereceğiz.

Anne babasını kaybeden bir çocuk ağlama, bağırıp çağırma, öfkeli ve şiddet dolu davranışlar gösterebildiği üzere sessiz ve reaksiyonsuz de kalabilir. Elbette hüzünlü ve hüzünlüdür, ancak temeldeki dehşet “bana kim bakacak”, “ben ne olacağım” dır.

Birtakım çocuklar donmuş ve uyuşmuş üzere bir hal alır, meyyit ve mevtle ilgili konuşmaları duymazdan, anlamazdan gelir, hiçbir soru sormaz, oyununa ve arkadaşlarına döner.

Kimi çocuklar ise yas reaksiyonu olarak bir bayram, şölen havasına girip sevinçli, canlı, yerinde duramaz olup, yersiz gülmeler, olmayacak şeyler istemeler, çeşitli soytarılıklar yaparlar. Her iki durumda da yadsıma (inkar) savunma düzeneği devreye girmiş, inanmama yoluyla travma atlatılmaya çalışılmaktadır.

Çocuklar, yetişkinler kadar hüzünlü ve acılı kalıp, yaslı görünüm vermezler. Mevt gerçeği kabul edildikçe, ölen ebeveyne karşı kendini bırakıp gitmesinden dolayı öfke duyulmaya başlanır. Ebeveyne duyulan öfke ve vefatın kendi yaramazlıkları, makus çocuk olması kaynaklı olduğuna dair yanılgılı inançlar suçluluk duygusu yaratırsa ruhsal sorun çıkma mümkünlüğü artar.

Genel korku hali ve farklı kaygılar, gece dehşetleri, karabasan ve kâbuslar, uyku bozuklukları, tikler, bayılma ve titreme nöbetleri, baş ve karın ağrıları üzere bedensel yakınmalar, dalgınlık, unutkanlık, yaşından daha küçük davranmaya başlama, kekemelik, tırnak yeme, altını ıslatma, hırçınlık, içine kapanma, okula gitmede isteksizlik, okul başarısızlığı, ahenk ve davranış bozuklukları yasın getirdiği ruhsal sıkıntılar olarak çocuk psikiyatrisinde sıklıkla karşımıza çıkar.

Çocu
kluk periyotlarında anne ya da baba kaybının ileriki yıllarda depresyon mümkünlüğünü yükselttiği, birçok ruhsal bozukluğa taban hazırladığı psikiyatristler tarafından kabul edilse de bu bir kural değildir. Ebeveyn boşluğunu dolduracak bireyin çocukla kurduğu sevgi dolu bağlantı ve irtibat burada kıymet kazanmaktadır.

Çocuğun yas sürecini sağlıklı biçimde atlatması ve çocuğa mevt haberini verirken dikkat edilmesi gerekenler şunlardır:

1)Çocuğun yaşına nazaran 1-2 hafta bekleyip, alıştırmak mümkün olsa da gerçek uzun mühlet gizlenmemeli, en kısa müddette, çocuğun en yakını haberi vermelidir.

2)Haber verirken, ölen kişinin bir daha geri gelmeyeceği, lakin sizin onun yanınızda olduğunuz, bakımında, gereksinimlerinin karşılanmasında hiçbir sorun yaşamayacağı net olarak anlatılmalıdır.

3)Üzgün olsanız da güçlü olduğunuzu, sevgi ve dayanağınızın daima onun yanında olacağını göz teması kurarak ve tensel temas ile söyleyerek endişelerini hafifletin.

4)Ölmüş kimseden konuşmaktan kaçınmayın, anılarını anlatıp paylaşın.

5)Yasınızı çocuktan gizlemeyin.

6)Çocuk yas yerine sevinçli, hareketli, canlı, oyuncu davranışlar gösteriyorsa katiyetle suçlamayın.

7)Ölümü yadsıyan çocuk için telaşlı olmayın, bekleyin ve anlayışla davranın. Genelde birkaç haftada durum olağan akışına kavuşur.

8)Ev, okul, kent değiştirmek üzere büyük değişikliklerden bu devirde kaçının.

9)Üzüntüsünü aşikâr edemiyor, soru soramayacak kadar şaşırmış ya da üzgün ise siz onun ismine konuşmayı başlatabilir, his transferine yardımcı olabilirsiniz.

10)Ölüm sebebiyle çocuğa karşı müdafaacı davranmayın.

11) 6-7yaşından evvel çocuklar gömme merasiminden uzak tutulmalıdır.

12)“Annen melek üzereydi, Allah çok sevdiğinden onu aldı” “Baban çok güzel biri olduğundan erken öldü” üzere vefatı şirin ve aranacak bir şey olarak göstermeye çabalamayın.

13)Zamanı geldiğinde sevdiklerimizle öteki dünyada buluşacağımız umudu ve bilgisini vermek doğrudur.

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir