Geçmişin İlişkilerimize Etkisi

Bilhassa çocukluk tecrübelerimiz bize; kendimizle ilgili, başka beşerler ile ilgili ve dünya ile ilgili bir ekip şeyler öğretir. Ve biz şahsî tarihçemize nazaran bir ekip kalıplar geliştiririz. Dünya kendi başımıza kaldığımız bir yer, beşerler güvenilmez, gerçek beni tanısalar sevmezler üzere çeşitli saptamalarımız vardır. Bu saptamaların kökeni ekseriyetle geçmiştedir ve bir halde gelecekte devam edebilme potansiyelleri vardır. Geçmişin bugüne tesirini somutlaştırmak için literatürde yer alan ‘şema’ kavramından yararlanabiliriz.

Şemayı, çok genel olarak, çocuklukta başlayan ve hayat uzunluğu tekrar eden kalıplar olarak tanımlayabiliriz. Şemalar hayatımızdaki bir kadro yaygın his, fikir ve davranışlarla bağlantılıdır. Bağlantılarınızda terk edilmekten korkar mısınız?; ilgilerde genelllikle verici olduğunuzu, gereksinimlerinizi lisana getirmekte zorlandığınızı mı düşünüyorsunuz? ; kendinizi genel olarak yalnız ve ya bir kümeye ilişkin değil üzere hisseder misiniz?. Gibisi bir çok soru şema kavramını tanıtmak için sorulabilinir. Bir biri ile bağlantılı sorulara verilen evet karşılıkları muhakkak kümelerde toplandığı takdirde aşikâr bir şemaya işaret eder.

Şemalar çoklukla olaylar karşısında verdiğimiz birinci reaksiyonlarımızı oluşturur. Bu yüzden hayatımızda aksiliklere sebep olsalar dahi yanlışsız olarak kabul edilip, hayat uzunluğu sürebilirler. Mesela, kendimizi “yetersiz” biri olarak görüyorsak, bizi kaygılandıran bir projede çalışmaktan kaçınabiliriz ve işin sonunda başarısızlık yaşarız. Böylelikle “kaçınma” yolu ile kendimiz ile ilgili olan yetersizim inancı desteklenmiş olur. Bazen ise şemanın sürekliliği şemaya “teslim olma” yolu ile sağlanır. Örnek olarak dünya bizim anlaşılmadığımız, gereksinimlerimizin karşılanmadığı bir yer olmuşsa; soğuk, ben merkezci, uzaklıklı bir kişi ile partner olduğumuzda, ben temel gereksinimlerimi bu bağlantıdan alamıyorum diyerek ilgiyi bitirmektense sürdürme eğilimimiz olabilir. Böylelikle gereksinimi karşılamayacak biri ile dünya tekrar bizim mahrum olduğumuz bir yer olur. Burada değerli nokta, mutsuz olsak dahi ilgiyi sürdürme eğilimimizin olmasıdır. Bir diğer yolu ise “telafi” yolu ile şemayı sürdürmedir. Burada da mahrumluk ile baş etme usulü olarak insanlara çok gereksinim duyma olabilir. Kişini gereksinimi fazla olduğu için takviyesi hissetmede zorlanacaktır ve ya beşerler onun beklediği halde yanında olamayacaklardır ve mümkün his yeniden yalnızlık olacaktır. Burada kıymetli olan konu, bizim dünyayı anlamak için oluşturduğumuz bir rezervuarın olduğu ve bizim için değerli olan bir şema tetiklendiği noktada öteki yollar bize çok mümkün görünmediği için şemaların devamlılılığının bir formda sağlanıyor olabileceği. Şemayı oluşturan ferdî hikayeye bakıldığında, bir çocuk olarak çok fazla seçeneğimiz olmamıştır. Çocuk olarak çaresiz, inançsız hissetmiş, kendimizi anlatamamış ve bir biçimde bu kırılgan hisleri duyumsamayarak devam etmiş olabiliriz. Yetişkin hayatımızda tekrar misal yerden kırıldığımızda şemalarımız tetiklenebilir ve biz hayatın birinci yıllarında bir çocuk olarak nasıl baş ettiysek yeniden o halde baş ederiz. Buradan bakarak, tekrar tekrar üzülsekte, kendimizi o alakada kıymetli hissetmesekte bir münasebetten çıkmanın çok sıkıntı oluşunu anlayabiliriz.

Münasebet dinanikleri şemalarımızın hayatımızda oluşturabileceği tesirleri en net görebileceğimiz alanlardan biridir. Farklı şahıslarla farklı vakitlerde yaşasığımız sorunların çoklukla belirli bir ortak teması vardır. Bu iştirak bizi şemalara götürür.

Jeffrey Young, 18 farklı şemadan kelam eder ve bunları 5 farklı alan altında toplar. Bu yazıda, şemaların bağlarımıza tesirini anlatmak için ayrılma ve reddedilme alanında toplanan 5 farklı şemadan kelam edeceğim.

*Terk edilme/ İstikrarsızlık

Bu şemaya sahip şahısların, münasebetlerinin bir biçimde biteceğine dair ağır endişeleri vardır. Partneri bir şey olacak ve onu sevmekten vazgeçecektir. Ve ya vefat üzere beklenmedik bir sebep ayrılığa neden olacaktır. Bu şemaya sahip şahısların insanların onun gereksinimi olan sevgi, bağ ve ya itimat muhtaçlığını karşılayabileceklerine dair inancı olmayabilir. Ötekiler daha çok istikrarsız ve ya güvenilmez pozisyonda kalabilir. Bu durum, inanç hissedilebilinecek bir bağ de inançta hissetmeyi de zorlaştırabilir. Bazen küçük şeyleri ayrılma bildirisi olarak manaya, bazen farklı yorumlar getirerek ayrılık manası çıkarma üzere durumlara bağlantı içerisinde neden olur. Bazen kaybetmeye karşı duyulan ağır endişe; daima partnerle birlikte olma isteği, onu hayatın tek merkezi yapma, onunla konuşmadan geçen birkaç saatin dayanılmaz olması ve ya kısa ayrıllıklara tahammülsüzlük üzere durumlara neden olabilir. Ve ya bu şemaya sahip bireyler, şemayı sürdüren bir baş etme metodu olarak itimat hissettirmeyecek şahıslar ile bağ içerisinde olabilir. Evli, uzakta yaşayan, bağlanmakta zorlanan, ve ya aldatma potansiyeli olan bireyler bir biçimde cazibeli gelebilirler. “Şema kimyası” olarak da isimlendirilen bu durum; bireylerin zorlandıkları ve ya sevgi, itimat, kıymet, hürmet üzere temel gereksinimleri karşılanmadan bir alakayı sürdürme eğilimini açıklar. Böylelikle dünya bizim için tekrar tekrar her an terkedileceğimiz bir yere döner.

*Şüphe/ Berbata Kullanılma

Bu şemaya sahip şahısların bir formda öbür şahıslar tarafından ziyan göreceğini istikametinde olumsuz bir beklentisi vardır. Öbürleri sizi kendi çıkarları için kullanabilir, aldatabilir, inciltebilir ve ya palavra söyleyebilir. Her an ziyan gelme beklentisi için de olduğunuz bir durumda bağlantılar içerisinde inançta hissetmek güç olacaktır. Bu yüzden ekseriyetle gergin ve ve tetikte olabilirsiniz. Zayıf taraflarınızı göstermekten çekinebilir ve ya bilgi paylaşmaktan kaçınabilirsiniz. Size verilen zararın kasti olduğunu düşünebilir, bu yüzden ilgi içerisinde ağır öfke duyabilirsiniz. Dünya zati her an suistimal edilebileceğiniz bir yer olduğu için bunun yalnızıktan daha yeterli olduğunu düşünebilir ve size güzel hissettirmeyen, kıran ve ya karşı tarafın sizden faydalandığı ilişlileri sürdürebilirsiniz. Şemayı sürdürücü bir tercih olarak saldırgan, küçük düşürücü, palavra söyleyen, aldatma eğilimi olan eşler ile münasebet sürdürme eğiliminde olunabilinir.

*Duygusal Mahrumluk

Bu şemaya sahip şahıslar, bağlantı içerisinde karşılanması beklenebilecek ilgi, sevgi, duygusal sıcaklık, anlaşılmak, dinlenilmek, önemsenmek, yol gösterilme, korunma üzere doğal gereksinimlerinin yetersiz karşılanacağına dair bir inanç taşırlar. Bağlantılarda gereksinimlerinizi lisana getirmekte, hislerinizi paylaşmakta zorlanabilirsiniz. Siz söylemeden anlaşılmasına muhtaçlık duyabilir, fark edilmediği vakit küskünlük ve ya öfke yaşayabilir ve bağdan uzaklaşabilirsiniz. Bazen mahrumluk bağda lakin artınca ve ya uzun vakit devam ettiğinde durumu lakin fark edebilirsiniz. Bu şemaya sahip şahıslar bazen yakın ilgilerden kaçınabilir. Şemayı sürdürürücü bir tercih olarak muhtaçlık duyulan şefkati veremeyecek soğuk, bencil, aralıklı eşler ile bağ sürdürme eğilimi olabilir.

*Kusurluluk/ Utanç

Kusurluluk şeması olan bireyler kendilerini kusurlu, berbat, istenmeyen, sevilemez hissetme eğilimindedirler. Kendilerini bir biçimde kusurlu olarak algıladıkları için utanç hissini ağır olarak yaşayabilirler. Kusurluluk algısının desteği duruma nazaran değişebilir. Dış görünüşle ilgili bir özelllik olabileceği üzer
e, kabul edilemeyen cinsel dilekler, saldırgan dürtüler de olabilir. Kişi kendisini fizikî olarak beğenmediği, bencil olduğu, çok güçsüz olduğu, gereğince âlâ konuşamadığı, ve ya başarılı olamadığını düşündüğü için kusurlu hissedebilir. Bu şemaya sahip bireyler bağlantılarda kusurları fark edilecek fikriyle rahatsız hissedebilirler. Tenkide, dışlanmaya ve suçlanmaya çok hassas olabilirler. Aslında kusurlu olduğuna inandıkları için küçümsendiği ve ya çok eleştirildiği durumlarda kendilerini korumakta zorlanabilirler. Bu şemaya sahip bireyler bazen kendisine kıymet veren, gereksinimlerine hassas birisine paha vermekte zorlanabilir. Zira kusurlu birine paha veren biri de bedelsiz olacaktır. Şemayı sürdürecek bir seçim olarak eleştirel, yüksek beklentisi olan eşler tercih edilinebilinir.

*Sosyal İzolasyon

Bu şemaya sahip bireyler kendilerini öteki insanlardan farklı ve ya bir kümeye ilişkin değilmiş üzere hissederler. Küme içerisinde farklılıklara odaklanıp büyütüyor, benzerlikleri fark edemiyor olabilirler. Kimi bireyler hissedilen eksiklik hissini tetikleyecek, kendisini ilişkin hissedemeyeceği ortamlara girerken, bu şemaya sahip kimi şahıslar ise yeni beşerlerle tanışmaktan kaçınabilir. Kendilerinde ve ya ailelerinde hissettikleri eksikliği kapatmak için statü, para üzere şeylere çok paha verebilirler. Bilhassa iki bireyden daha fazla şahısla birlikteyken kendilerini rahatsız hissedebilirler. Diğerleriyle bile birlikteyken yalnızlık duygusu olabilir. Bu şema bağlantılarınızda kendinizi açma, farklı taraflarınızı ortaya koyma üzere kendinizi ortaya koyacağınız davranışları sergilemenizi zorlaştırır. Çok başarılı, güçlü, çok hoş ve ya güzel eşler cazibeli gelebilir.

Şemalar aktüelde tetiklendiği vakit bugünümüzü nasıl etkilediği, neye muhtaçlık duyduğumuz ve muhtaçlığı karşılamak için ne yaptığımız çok kıymetlidir. Çocuklukta öğrenilen davranış kalıpları yetişkin olarak da bazen sürdürülür. Mesela, duygusal mahrumluk şeması olan kişi muhtaçlıklarını ve ya kırgınlıklarını ötekine açma konusunda rahat olmayabilir. Sessiz kalmak gereksinimlerine kulak verilmeyen bir aile ortamında olan bir çocuk için çok anlaşılırdır. Bir çocuğu hem daha fazla hayal kırıklığından hem de ailesi ile çatışmadan korur. Lakin yetişkin olarak susmak yetişkin olarak bir münasebette alabileceklerini sınırlamasına neden olur. Bireyde aşikâr şeyleri tabir etmemek içsel bir tatminsizlik yaratabilir yahut karşısında ki kişi bunları anlamıyor diye partnerine karşı öfkeye neden olabilir. Şahsa isteklerini lisana getirmek utanç verici geliyor olduğu için veya lisana getirdiğinde manası kaybolacağı için söylemekte zorlanıyor olabilir. Terapide karşısında ki bireyden bir şeyler bekleyebileceği, tabir edebileceği ve dayanağı kabul edebilmesi üzerine çalışılır. Çocuk olarak ne olduğu ve yetişkin olarak şuan ne oluyor olduğu üzerine çalışmak geçmişin bugüne ikame eden hissini anlamlandırmaya fayda. Tetiklendiği vakit canımızı yakan şemaları tanımak ve ne olduğunu manalandırmak daha farklı gözle bakmayı ve farklı yolları denememizi sağlar. Böylelikle bize daha yeterli gelecek hisler ilgilerimizde desteklenmiş olacaktır.

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir