Üstün Yetenekli Çocuklarda En Sık Karşılaşılan Sorunlar ve Etkili Ebeveyn Tutumları

Üstün yetenekli çocuklar, kimi özel alanlarda yaşıtlarına nazaran daha yeterli performans ortaya koyan ve bu
alanlarda yüksek muvaffakiyet elde eden çocuklardır. Tüm kültürlerde ve tüm sosyo-ekonomik seviyelerde
üstün yetenekli çocuklara rastlamak mümkündür.

Üstün yeteneklilik beşerde var olan yetenek, yaratıcılık ve motivasyonun birleşmesinden oluşur ve üstün
yetenekli birey, bu üç alanı geliştirerek rastgele bir alanda kıymetli muvaffakiyetler sergilerler. (Renzulli, 1986)

Bu bireylerde yüksek akademik muvaffakiyet, sanatsal ve sportif faaliyetlerde yeteneklilik, küme ilgilerinde
liderlik, icat etme ve keşfetmeye dönük merak ve ilgi üzere özellikler görülür. Üstün yetenekli çocuklar
standart zeka testlerinde yaklaşık olarak 130 ve üstü alan çocuklardır.

Bebeklikte olağan dışı ataklık, uzun dikkat mühleti, geniş hayal ve imgeleme gücü, uykuya daha az gereksinim
duyma, enerjik olma, gelişimsel dönüm noktalarına daha süratli ilerleme, keskin müşahede yapma, çok
merak duyma, güçlü bellek, erken ve inanılmaz lisan gelişimi,hızlı öğrenme yeteneği, çok hassaslık, akıl
yürütme ve sorun çözme hüneri, mükemmelliyetçilik, sayılar, bulmacalar ve yap-bozlar ile oyun
marifetini geliştirme, kitaplara çok ilgi duyma, soru sorma, ilgi alanının epey geniş olması, gelişmiş
mizah duygusu, eleştirel düşünebilme, icatlar yapabilme, birebir anda birkaç işi yapabilme,
yoğunlaşabilme, yaratıcılık üzere özellikler üstün yetenekli çocukların erken periyotlarında sık gözlenen
özelliklerdir.(Jackson & Klein, 1997; Davis & Rimm, 1998).

Üstün yetenekliler alanında çalışan şahısların belirlediği en yalın teşhis ölçütleri şunlardır (Akarsu, 2001):
1) En az bir yetenek alanında yaşıtlarının üstünde performans gösterme
2) Lisanı tesirli kullanma
3) Merak ve kimi bahislere ağır ilgi gösterme
4) Çabuk öğrenme
5) Güçlü bellek
6) Yüksek seviyede hassas olma
7) Özgün söz biçimlerine sahip olma
8) Yeni ve güç tecrübeleri tercih etme
9) Kendisinden büyüklerle arkadaşlık yapma
10) Yeni durumlara çabuk ahenk sağlama
11) Okumaya düşkün olma

Üstün yetenekli çocuklarda gözlemlenen özellikler tüm çocuklarda aşikâr ölçülerde gözlemlenebilen
özelliklerdir. Üstün yeteneğin bir göstergesi olabilmesi için bu özelliklerden birçoğunun ilgili yaş kümesinin
doğal olarak gösterdiği ölçülerin üzerinde bir seviyede çocukta gözleniyor olması gerekmektedir (Akarsu,
2001)

Üstün yetenekli çocuklar uzun vadeli dikkatlerini sürdürebildikleri ve bellekleri daha tesirli

kullanabildiklerinden algılama, kavrama ve öğrenme suratları daha uygundur. Bu sebeple olaylar ortası neden-
sonuç bağlantısı kurma, soyut kavramları somut durumlara indirgeme, genelleme yahut tahlil etme üzere gibi

bilişsel özellikleri gelişmiştir. Meraklı ve ilgilidirler, sorgulamaya yatkın düşünme şekilleri onları yeni şeyleri
keşfetmeye yahut yeni şeyler icaat etmeye yetenekli kılar.

Uygun seviyedeki bilişsel özelliklerinin yanında toplumsal ve duygusal olarak da parlak zekaya sahip
çocuklardan farklılık gösterirler. Oburlarının his ve fikirlerini manaya, niyetlerini sezme
konusunda epeyce güzeldirler. Mükemmelliyetçi yapıları onların bir çok bahiste farkındalıklarını arttırır.
Duygusal derinliği olan çocuklardır.

Elbetteki çocuğun güzel seviyede bilişsel marifetlere sahip olması yahut aşikâr alanlarda yetenekli olmasında
kalıtımın büyük hissesi olsa da; toplumsal maharet, his düzenleme, benlik ve kişilik gelişimi üzere alanlarda
değerli rolü oynayan belirleyici faktör, çevredir. Çevresel faktörlerin çekirdeğini ise aile tavırları oluşturur.
Özetle üstün yetenekli çocukların muvaffakiyete yatkın kalıtım tabanı lakin tesirli aile tavırları ile
desteklenirse, çocuk için tam bir memnunluk ve muvaffakiyet kelam konusu olacaktır. Aksi durumda çocuk için
avantaj olan bu güçlü iç yapı, çocuğun kişilik gelişiminde önemli dezavantajlara dönüşebilir.

Şöyle ki,
– Mükemmeliyetçi ve kararlı kişilik yapıları kendilerinden yüksek beklentiye girmelerine ve kendilerini
hırpalamalarına yol açabilir.
– Sorgulayıcı olmaları otoriteyle çatışmalarına neden olabilir.
– Okulda kolay kolay elde ettiği muvaffakiyet, sistemli ders çalışma alışkanlığını baltalayabilir.
– Öbür çocuklardan daha çabuk öğrenmeleri ve kendini söz etme isteği, sınıf ortamında tertibi
bozmaya ve arkadaş ilgilerinde dışlanmaya neden olabilir.
– Öteki çocuklardan önde gitmeleri, akranlarını küçümseme üzere bozucu hisler geliştirmelerine sebep
olabilir. Kümenin da çocuğu “kendini beğenmiş” olarak etiketlenmeye başlamasıyla kutuplaşma artabilir.
– Tek düzelikten kolaylıkla sıkıldıkları için, etkinliklerde dikkatleri kolay kolay dağılabilir ve işlerini tamamlama
da meseleler ortaya çıkabilir.
– Çabuk öğrendiklerinden ötürü bir mühlet sonra birçok işi kendi bildikleri üzere yapma konusunda ısrarcı
olabilirler.
– Duygusal yapılarından ötürü başarısızlıktan yahut reddedilmekten ağır olarak etkilenebilirler.
– Yüksek farkındalıklarından ötürü da olumsuz hislerle (değersizlik ve başarısızlık gibi) baş etmede
zahmet yaşarlar ve derste konuşmak, iftira atmak, rakip gördüğü kişiyi başkalarına karşı örgütlemek üzere
uygunsuz davranışlar sergileyebilirler.

Bu üzere durumların artışı ile hislerini ve davranışlarını düzenlemekte giderek başarısız olan üstün
yetenekli çocuklar ergenlikle birlikte olumsuz benlik inşaa etmeye ve sıkıntılı kişilik özellikleri edinmeye
yatkın hale gelirler. Çocuğun geleceğinde onu düzgün yerlere taşıyabilecek bu değerli yetenekler, tesirli aile
tavırları ile desteklenmediğinde tahminen başarılı fakat toplumsal olarak uyumsuz, akranları tarafından
sevilmeyen, kalıcı ilgiler kuramayan biri haline gelecektir. Unutulmamalıdır ki şahsî mutluluğun
anahtarı sağlıklı bir kişiliğe sahip olmaktır.

Tesirli aile tavırlarının en kıymetli bileşeni çocuğa hudutlar koyabilmektir. Kuralların olmadığı bir ortamda
çocuk kendini bir mühlet sonra kaybolmuş hissedecektir. Zira sonlar çocuğun amaca varabilmesinde
ona yolu gösteren levhalar üzeredir. Üstün yetenekli çocuklara tesirli hudut koymada dikkat edilecek bir kaç

nokta şöyledir:

1) Verilen özgürlüğü yahut sorumluluğu taşıyıp taşıyamadığına dikkat etmek gerekir.
2) Kurallar oluşturulurken ona da kelam hakkı vermek ve hislerini dinlemek gerekir.
3) Seçip yaparlarken önündeki seçenekleri keşfetmelerine yardımcı olmak kıymetlidir.
4) Seçimlerinin sonuçlarını onları kırmadan yüzleştirmek ve bu sonuçları yaşamalarına fırsat vermek
gerekir.

Bunun yanında çocuğun hislerini düzenleyemediği olumsuz hayat olaylarında onunla tesirli
konuşmalar yapabilmek tesirli irtibatın olmazsa olmazıdır. Üstte da bahsettiğimiz üzere sık sık
duygusal taşmalar yaşayan bu çocuklar, hisleri ile baş etmek için rehberliğe gereksinim duyar. Bilhassa
size kendilerini açtıklarında yaptıkları en önemli yanılgının kendilerini daima başkaları ile karşılaştırmak
olduğunu görebilirsiniz. Size “o başarılı ben değilim” “o daima tam puan alıyor, ben daima yanılgı yapıyorum”
“öğretmen en çok onu seviyor” üzere serzenişlerle gelebilirler. Çocuğun bu karşılaştırmalara girmesi onun
hislerini daha da ağırlaştırır. O yüzden ç
ocuğunuzun tabir ettiği durumlarda tam olarak neye
üzüldüğünü anlamak ve fonksiyonsuz yahut yanılgılı niyetlerini yakalayıp o kanılardan onu
kurtarabilmeniz gerekir. Örneğin toplumsal karşılaştırma yapan çocuktan, kendisine odaklanabilmesi için
kendi muvaffakiyet çizelgesini tutması üzere şeyler istenebilir. Böylelikle başarısız olduğuna dair inancı çürüyecek
ve toplumsal karşılaştırmadan uzak duracaktır.

Bunların yanında, bilhassa ailelerinin çocukların gereksinimlerini takip etmeleri ve var olan potansiyellerini
ortaya koyabilmeleri için alanlar yaratmaları gerekmektedir. Bu fotoğraf, müzik üzere sanatsal faaliyeler
olabileceği üzere bilgi ve maharetlerini sınayabilecekleri yarışlar da olabilir. Tabi bunları yapabilmek için
ailelerin öğretmenleri ile daima irtibat halinde olması değerlidir. Bazen çocuklar hakkındaki değerli
bilgilere onları doğal ortamlarında gözlemleyerek ulaşılır, bu da öğretmenin müşahedeleri bedelli kılar.

Gelişen dünya ile birlikte bilgi akışının hızlanması ve bilgiyi elde etmedeki kolaylıklar çocukların mental
olarak kendilerini geliştirmelerine yardımcı olurken, malesef psikososyal gelişimleri art planda
kalabilmektedir. Aslında elbetteki en kıymetli şey akademik muvaffakiyetin yanında çocuğun kendini düzgün
tanıması, ne istediğini bilmesi ve ferdî zaaflarını denetim edebilmeyi öğrenmesidir. Çocuğa hudutlar
koymak, hislerini düzenlemeye yardımcı olmak ve kendini gerçekleştirebilmesi için ona uygun alanlar
yaratma üzere tavırlar sayesinde aile çocuğun psikososyal gelişimini destekleyebilir. Lakin aileler
çoklukla bu ve gibisi bir grup tavırları geliştirirken çocukta ağır dirençle karşılaşabilirler. Ayrıyeten
sıklıkla neye muhtaçlık duydularını ve tam olarak ne istediklerini anlayamayabilirler.Bu sıkıntıların
çözülemeyişi ile birlikte depresyon, aksiyete bozuklukları, okul fobisi, motivaston kaybı, davranış
bouklukları üzere külfetler gelişebilir. Bu tip durumlarda aile olarak uzmana başvurmaları değerlidir.
Gerçekten rastgele bir sorun çıkmaksızın çocukların sistemli olarak görüştükleri ve inanç alakası
kurdukları bir uzmanın olması onlar için esirgeyici olacaktır. Gerçekten üst da bahsedilen meseleler ortaya
çıkma riski yüksek meselelerdir ve her problemde olduğu üzere sorunu büyümeden çözmek en güzelidir.

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir