ÇOCUKLARDA KORKU VE ANKSİYETE

Kaygı ve Anksiyete Kavramı

Endişe, bir tehdite karşı organizmanın karşılığıdır. Bu tehdit, bilinen, dışarıdan gelen, muhakkak ve kaynağında çatşma olmayan bir tehdittir. Anksiyete de bir tehdite karşılık niteliğindedir lakin bu tehdit bilinmeyen, içten gelen, bilinmeyen ve kaynağı çatışmalı olandır.

Endişe ile anksiyetenin birbirinden ayırt edilebilmesi ruhsal tahlille mümkündür. İkisi ortasındaki temel farklardan bir başkası de, anksiyetenin kronik bir olay, kaygının ise akut bir olay olmasıdır.

Kaygı Kavramı

Birçok çocuk, küçük yaştan başlayarak, çeşitli endişelerin esiri olmaktadır. Dehşet, hem kaçınılmaz, hem de temel bir histir. Hayvanları canlı tutan, kaygıyla karışık uyanıklıktır. İlkel insanı düşünürsek, dehşetleri sayesinde hayatta kaldığını söyleyebiliriz. Çağdaş hayatta da, tehlike karşısında kişiyi uyanık tuttuğu için dehşet kuraldır. Fakat vakit zaman, dehşet fonksiyonellik sonunu aşmaktadır. Çocuk için, çocuğu sınırlayan bir etmen olabilmektedir. Çocuğu hareketsizleştirebilmektedir. Şayet çocuk, sırf dış tehlikeleri algılamak yerine, bu dehşetleri kendi içinde büyütebiliyorsa, dehşetin üstüne tasa eklenir.

Watson’ın (1924)kuramına nazaran, insan iki tip kaygıyla doğar, bunlar düşme (desteğini yitirme) ve yüksek ses (gürültü) endişesidir. Bu endişeler öğrenilmemiş ve doğuştan gelen kaygılardır. Bu kaygılar, sırf takviyesini yitirmek ya da gürültü olarak değil, aslında ani, beklenmedik bir uyaran karşısında çocuğun yaşadığı dehşet olarak ele alınabilir. Bir diğer nokta ise, çocuk bu uyarana maruz kaldığında, çocuğun içinde bulunduğu durum olabilir. Çocuğun tanıdığı biri ile mi olduğu kıymetli olabilir. Tanıdığının yanındaysa bu endişe ortaya çıkmayabilir.

Freedman (1966)kuramında, özdeş ikizlerin, öbür ikizlere nazaran dehşetlerinin biçimi ve vakti konusunda birbirlerine daha çok benzemesinden hareket ederek, endişe reaksiyonunun, yalnız toplumsal etraf değil kalıtımla da şekillendiğini söylemiştir.

Dehşet Yansısında Olgunlaşmanın Rolü

Gesell, çeşitli yaşlardaki çocukların, kapalı bir yere konulmaktan ötürü yaşadığı endişeyi incelemiştir. Burada 10 haftalık çocuk bu olaya büyük bir gönül rahatlığı ile katlanırken, 20 haftalık çocuk çok hafif bir reaksiyon gösterir, 30 haftalık çocuk ise çok şiddetli bir ağlama yansısı gösterir. Çocuk olgunlaşıp, algı gücü arttıkça bu husustaki hassasiyeti artmaktadır.

YenidenHelmes’in1935 çalışmasında da, üstün yetenekli ve erken gelişmiş çocukların endişe yansılarını daha erken gösterdiği bulunmuştur. Çocuk, algıları arttıkça, hayal gücünün gelişmesine paralel olarak, tehlikelerden daha fazla korkmaya başlar.

Endişede Öğrenmenin Rolü

Öğrenme de endişeyi etkilemektedir. Çocuk, yaşadığı olumsuz bir deneyim sonrası, evvelce kendisini rahatsız etmemiş bir uyarandan korkmaya başlayabilir.

Watson ve Raynor deneyinde, Albert isimli çocuğa, koşullanma yolu ile dehşet aşılanmıştır. Daha evvelce çocuk beyaz bir fareden korkmuyorken, fare eşliğinde yüksek bir ses verildiğinde, çocuğun fareden korkmaya başladığı görülmüştür. Hatta çocuk, bu kaygıyı genelleyerek, beyaz ve kürklü olan her şeyden, pamuktan bile korkmaya başlamıştır.

Dehşetler genellenebilir. Sırf bir köpek tarafından ısırılan bir çocuk, bu korkusunu başka köpeklere ya da bütün 4 ayaklı hayvanlara genelleyebilir.

Çocuklar büyüdükçe, endişenin açık belirtileri olan ağlama, titreme ya da büyüklere sarılma üzere yansılar günden güne azalır. Fakat bu durum kaygının büsbütün yok olduğu manasına gelmez.

Dehşete verilen reaksiyonlarda çocuklar ortasında farklılıklar olabilir. Ayrıyeten, endişeye verilen birinci reaksiyon, endişenin şiddetini ve sürekliliğini açıklamıyor olabilir. Okula yeni başlayan çocukları düşünelim. Birinci gün çok yüksek sesle ağlayan çocular, sonra sınıftaki en keyifli çocuklar olabilir ya da birinci gün reaksiyon vermemiş bir çocuk, günlerce üstündeki donukluğu atamayabilir.

KİMİ ÖZEL KAYGILAR

  1. Gürültü korkusu

Ses manaya yeteneğine sahip olan canlılar için ani bir ses, tehlike belirtisidir. Ekseriyetle, endişeyi yaratan, gürültünün yoğunluğu değildir. Gürültünün şiddetinden çok, ani ve beklenmedik olması ve bilinmez bir yerden gelmesidir. Bu durum şiddetli bir gürültüden daha fazla kaygı yaratabilir. Gürültü, çocuklar için en değerli dehşetlerden biridir. Vakitle çocuk, hangi gürültünün daha tehlikeli olduğunu öğrenebilir. Kimi sesler onda eskisinden daha az kaygı yaratabilir.

  1. Karanlık korkusu

Karanlıkta genel olarak, aydınlıkta olduğundan daha az güçlüyüzdür. Hem de gördüğümüz şeyleri âlâ seçemeyiz ve bu da bizi tehdite açık bir hale getirir. Bu da korkmamıza sebep olur.

  1. Alışılmadık şeylerden korkma

Çocuki gelişim sürecine bağlı olarak, alışkın olmadığı şeyden korkar. Yeni bir keşif çocuk için kimi vakit sevinç verici olsa da, bazen korkutucu olabilir.

  1. Yalnızlık, bırakılmışlık ve vefat korkusu

Çocuk, bilhassa erken yaşlarda anneye çok bağımlı olduğu için, anneden ayrılması, onun fizikî ve duygusal gereksinimlerini karşılayamaması manasına gelir. Buna bağlı olarak, şayet ebeveyni tarafından kendisine daima olarak büyüklerine güvenmemesi, bir gün bırakıp gidebilecekleri söylenir ya da şartlı olarak sevildiği hissettirilirse, çocuk terk edilme korkusunu ileri yaşlarda da hissedebilir. Bu endişe, daha ileri yaşlarda ortaya çıkacak olan vefat kaygısının ruhsal öncüsüdür.

  1. Hayvanlardan korkma

Kırsal ve kentsel bölgelerde yapılan araştırmalara nazaran, 3-8 yaş ortasındaki çocukların en çok kelamının ettiği dehşetlerden biri, hayvan kaygısıdır.

ÇOCUKLARDA ENDİŞEYE HASSASLIĞI ARTIRAN ETMENLER

Zayıflık ve Sakatlık

Hastalanan, kazaya uğrayan çocuklarda, olağan çocuklara nazaran daha fazla kaygı ve suçluluk hissine rastlanmıştır. Çocuk, sakatlık ve hastalık durumunu kendisine verilmiş bir ceza olarak algılayıp daha çok korkabilir. Kendini inançta hissetmeyebilir.

Küçümsenme ve Değersizlik Hissi

Ailesi tarafından hor görülmüş çocuklarda daha fazla kaygı görülebilir. Yanılgıları çok sık yüzüne vurulan, ona hiçbir vakit ulaşamayacağı standartlar konulan çocuklar daha fazla dehşet hissederler. Bunlar, çocuğun itimat hissini zayıflatır.

Örneğin Tesiri

Büyükler, kendi endişeleri ile çocuklara örnek olabilir. Ebeveynin kendi endişelerini açık ya da bâtın bir halde dışa vurması, çocuğun inançta olması hissini zayıflatır. Hogman’ın 1932 çalışmasında, annelerin lisana getirdikleri kaygılar ile çocukların lisana getirdiği dehşetler ortasında yüksek korelasyon bulunmuştur.

ÇOCUKLARA ENDİŞE İLE SAVAŞMALARINDA YARDIMCI OLMAK

Dehşetle savaşmada birinci prensip, endişenin altında yatan etmenleri anlamaya çalışmaktır. Gözle görünür belirtiler ortadan kaldırılsa bile, bu kaygı daha sonra kendini diğer biçimlerde gösterebilir.

Çocuğun korkusunu söz edebileceği muteber ve kabullenici ortamı yaratmak değerlidir. Çoğulukla aileler ‘’Korkulacak bir şey yok.’’ üzere geçiştirmeler ya da korktuğu için alay etme formunda yaklaştığ
ı için çocuk kaygıyı tabir edecek ortam bulamamaktadır.

İvedi tahlil bulmaya çalışmamak gerekir. Endişelerin kökenleri daha derinde yattığından daha derinlemesine bir yaklaşımla ele almak gerekir.

Aileyi bilgilendirmekönemlidir. Ailenin ihmalkar ya da küçümseyici olması, korktuğu için çocuğu cezalandırması ya da durumun üstüne gitmeye zorlaması çocuğa ziyan vermektedir.

Kademeli yaklaşım tekniğinden yararlanılabilir. Holmes’un 1936 deneyinde, karanlıktan korkan 14 çocuğun 13’ü, bu teknikle karanlık korkusunu yenmiştir. Evvel karanlık odanın kapısında durmak, sonra elektrik düğmesine uzanmak, ona dokunmak üzere etaplı bir yaklaşımla dehşet azaltılabilir.

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir