ÇOCUKLUK DÖNEMİ KORKU VE KAYGILARI (ENDİŞELERİ)

Endişe, tehlike karşısında oluşan, yaşamsal ve canlıyı müdafaaya yönelik bir yansıdır. Olağan gelişimin bir kesimi olduğu üzere, kişinin kendini tehlikelerden sakınmasını sağlar. Ayrıyeten, bebeklikten ergenliğe kadar sıkça rastlanılan bir durumdur. Araştırmalar gösteriyor ki, çocuklar gelişimlerinin bir devrinde, farklı derecelerde, yoğunluk ve müddetlerde rastgele bir şeyden korkmaktadırlar. Çocuğun gelişimi devam ettikçe korktuğu durum ve objeler de, bulunduğu yaşa nazaran değişkenlik gösterir. Değerli olan nokta, bu endişenin müddeti ve yaş periyoduna uygun olup olmadığıdır.

ÇOCUKLAR NELERDEN KORKARLAR?

Çocukluk yılları insan hayatında fizikî, zihinsel, toplumsal ve duygusal gelişimin temellerinin atıldığı yıllardır. Çocuk etrafını tanımaya, etrafındaki alakaları kendince anlamaya, olaylara karşı bakış açısı kazanmaya ve olayları yorumlamaya çalışır. Bu gelişim süreci içinde çocuğun içinde bulunduğu çevresel şartlara nazaran dehşet ve kaygı hisleri da şekillenmeye başlar.

Kaygı ve telaş, hepimizin hayatının belli vakitlerinde yaşadığı hislerdir. Çocuklar da tıpkı biz yetişkinler üzere vakit zaman bu hisleri yaşayabilirler.

Doğumdan sonraki birinci bir yılda bebekler, yüksek ve ani seslere hassastır. Anne babadan ayrılma, yabancı bireyler ve yeni ortamlar birer dehşet kaynağıdır.

2-4 yaşlarında ayrılık ve kayıplara karşı çok hassastırlar. Bu yaş çocuklarında yalnız kalma, karanlık, yılan ve köpek üzere hayvanlara karşı duyulan endişeler besbellidir.

Okul öncesi çocuklar da, karanlıktan ve hayali yaratıklardan, hırsızlardan, kendilerini kaçıracak şahıslardan korkarlar.

6 yaşından sonra, okul kaygıları, performans dehşetleri üzere daha gerçekçi kaygılar baş gösterir. Okulla ilgili dehşetler ileriki periyotlarda de devam edebilir. Toplumsal kaygılar ve bedene gelebilecek ziyanla ilgili kaygılar ön plana çıkar. Bu sırada hayali yaratıklarla ilgili dehşetler gitgide azalır.

Kaygı bir korunma düzeneği ve gelişimin olağan bir modülüdür. Çocuklar bu his sayesinde etraflarına ahenk sağlamayı, kendilerini tehlikeli durumlardan uzak tutmayı öğrenirler. Endişe kimi vakit hayatımızın akışını olumlu istikamette etkilese de bu hissin çok ağır ve sık yaşanması kişi için zorlayıcı ve külfetli bir hal alabilir. Bu durumun ne vakit kabul edilebilir sonlar içinde olduğunu, ne vakit üzerinde durulması gereken bir durum olduğunu ayırt edebilmek aileler için değerli bir bahistir.

Tasa ise bir olayın sonucunu kestirim edemediğimizde ya da sonucun istediğimiz üzere olacağından emin olamadığımızda ortaya çıkan ve gerginliğe yol açan his durumudur. Çocuklar en âlâ şartlarda bile biraz tasa taşırlar. Bir çocuk riskleri abartmaya ve aşikâr durumlarla başa çıkma yeteneğini küçümsemeye başladığında, kaygı düzeyi kendisi ve etrafı için rahatsız edici hale dönüşür. Tasa kimi vakit çocuklarda kimi fizikî şikâyetlere yol açabilir. Kimi vakit akademik başarıyı, okula devamı düşürür, kimi vakit ise aile ve arkadaş bağlantılarını zayıflatabilir.

Endişe ve telaşın birçok yüzü vardır. Birtakım çocuklar açıkça gerilimli görünür, kimileri dertlerini bir örtü altına saklar ve sessizce evhamlanır. Bazılarıysa bu tasayı öfke biçiminde dışa yansıtır.

Telaşlı çocukların gösterdikleri kaygı belirtileriyle sınıf ve aile ortamlarında karışıklığa ya da rahatsızlığa yol açmadıkları durumlarda, teşhis edilmeleri güç olur. Birçok vakit telaşlı çocukların biraz rahatlamaya gereksinimi olduğu düşünülür ve durumları göz arkası edilir.

Kaygı ve telaşların nedenlerine bakacak olursak aslında çocukların tüm halleri üzere kaygı halinin de birçok etkenin bir ortaya gelmesiyle ortaya çıktığını görürüz. Genetik yapı, mizaç üzere çocukta doğuştan itibaren bulunan özelliklerin yanı sıra, ebeveynlerin yaklaşımları ve travmatik olaylar üzere çevresel durumlar da telaşa yol açan faktörlerin içinde sayılabilir.

Anne baba olarak, çocuğumuzla ilgili birçok şeyi denetim etme gereksinimi içinde olsak da, aslında hayatın akışı içinde, bizim denetimimiz dışında gelişen faktörler de çocuğumuzu etkilemektedir. Genetik yapısı, mizacı ve yaşadığı güzel ve makus olaylar gibi…

Anne- Baba Tavırlarının Çocukların Dehşet ve Tasalarına Tesiri:

Araştırmalar, telaşlı çocukların ailelerinin çoğunlukla; zorlayıcı, konuşmalarda bağımsızlığı ve özgürlüğü sınırlayan, sebepsiz yere çok önlemli ya da esirgeyici davranışlar sergileyen, çocuğun sakınma davranışını daha fazla yüreklendiren ve bu cins davranışlara tolerans gösteren aileler olduğunu göstermektedir. Bunun yanında, çocuğun bağımsızlığını ve özgüvenini destekleyen; yalnızca sonuçlara değil, çocuğun uğraşına ve kısmi başarılarına da ehemmiyet veren; kendi tasalarını denetim edebilen ailelerde çocukların kaygı seviyesinin daha düşük olduğu gözlenmektedir.

Anne babalar bilerek ya da bilmeyerek çocukların kimi kaygılar edinmesine sebep olabilirler. Caddeye fırlamamalarını, vidayı elektrik prizine sokmamalarını ya da gök gürlerken dışarı çıkmamalarını söylerler. Bu çeşit ihtarlar bir yandan çocuğun kendi kendini müdafaasını sağlarken, bir yandan da içleri daha rahat olan anne babalarının çocuklarını daha özgür bırakabilmelerine yardımcı olmaktadır. Her anne babanın doğal olarak yapması beklenen bu davranışlar, çocuğun mizacındaki yatkınlık ya da yaşadığı travmatik olaylarla birleştiğinde ortaya kaygı seviyesi yüksek bir çocuk çıkartabilir.

Bu durumu bir örnekle daha somut hale getirebiliriz. Çocuğunu dişçiye götüren bir anne düşünelim. Gözümüzün önünde çocuk koltuğa oturduğu andan itibaren çocuğun etrafında dönüp dolaşarak yeterli olduğundan emin olmak için, durmadan “Şimdi canın acıdı mı?, Düzgün misin?, Korkmuyorsun değil mi?, Bak ben buradayım…” diyen, kimi uzmanlarca “Helikopter Aile” olarak tanımlanan bir örnek canlandıralım. Çocuğa bu cins bir yaklaşımda bulunulduğunda, olağan koşullarda korkmayacağı bir durumda “Galiba şu anda endişelenmem gereken bir durum var” algısına sahip olabilir ve sahiden telaşlı reaksiyonlar göstermeye başlayabilir.

Ebeveynin sorularının ve tavrının çocuğun dert seviyesinin tek başına sebebi olamayacağını bilmemize karşın, yapılan çalışmalar aile etkileşiminin telaşlı bir çocuğun bir durumla ilgili algılarını çoğaltabileceğini gösteriyor. Anne babalar çocuklarını mümkün tehlikelerden muhafazaya çalışırlarken, çocuğun dikkatini istemeyerek de olsa o tehlikelerin üzerine çekebilirler. Bir mühlet sonra bu bakış açısını içselleştiren çocuk da çoklukla güvenliğini tehdit edecek olayları algılamaya ve dikkatini bu istikamete daha çok yöneltir hale gelir.

Çocuğunuz bir bahis ile ilgili kaygılandığında ya da var olan endişeleri su üstüne çıkartacak bir olay yaşadığında kendini rahatlatmak için size birçok soru sorabilir; ancak ekseriyetle yaşadığınız şey, ne kadar çok yanıt verirseniz onu tatmin etmenizin o kadar güç olduğudur. Sorular giderek daha ayrıntılı olacaktır.

Bu durumlarda aşağıda vereceğimiz tekliflerin sizlere yardımcı olacağını düşünüyoruz.

– Ana babalar kaygıların, “kimsenin kabahati olmadığını” görmeye başladıklarında, çocuklar hislerinin sorgulandığını ya da yargılandığını değil, kabul edildiğini hissederler. Çocuğunuzun korkusunu anlamak, onu olduğu üzere kabul etmektir. Çocuğunuzu kabul etmek kapıyı değişime kapatmak değil, aslında gerisine kadar açmanın anahtarıdır.

– Sorulara olabildiğince som
ut karşılıklar verin. Değerli olan yanıtların bir yetişkine verilebilecek kadar tam ve detaylı olması değil, çocuğunuzun anlayabileceği kadar net ve kolay olmasıdır. Doğruyu söyleyin; lakin bir dereceye kadar… Onu bilgilendirirken yaş seviyesini ve duygusal muhtaçlıklarını da göz önünde bulundurun.

– Hep çocuğunuzdan gelen sorularla başlayın. Ona durumla ilgili ne bildiğini, ne düşündüğünü ya da ne duyduğunu sorun. Bu, onun bildikleri üzerine gerektiği kadarını eklemenize imkan verir.

– Bize çok klişe gelen bir bilgi, çocuk için daha evvel tekrar tekrar söylenmiş bile olsa, çok rahatlatıcı olabilir. “ Büyükannen biraz hasta lakin hekimler ona çok yeterli bakıyorlar.” , “Güvendesin, ben seni hep koruyacağım.”

– Çocuğunuz kaç yaşında olursa olsun hissettiği kaygıya karşı hürmet gösterin. Bağırmak, alay etmek yahut korkusunu yok farz etmek endişe sürecinin uzamasına sebep olacaktır.

– Gevşeme tekniklerini öğrenip ona uygulatabilir ve sonra da kendisinin de yaparak tansiyonunu azaltmasını sağlayabilirsiniz.

– Kaygısının ana kaynağını anlamaya çalışın. Ağlama yahut kriz anları geçtikten sonra sakinleştiğinde bu hususla ilgili sohbet edin ya da ondan hislerini anlatan bir fotoğraf yapmasını isteyin.

– Beraberce deneyimleyebileceğiniz kaygıları varsa yanında durarak ona dayanak olun ve bu süreci atlatmasını sağlayın. Örneğin, karanlıktan korkuyorsa el ele tutuşup beraberce karanlıkta durabilir ve ona bir şey olmadığının garantisini verebilirsiniz.

Çocuk anne ve babasının kaygısını rahatlıkla anlar. Bu sebeple korktuğu olay yahut objeler hakkında konuşurken sakin bir halde dinleyin, onun korkusunu tetikleyecek çok yansılar vermekten kaçının.

– Korktuğu objelerin mizahi istikametlerini bulup onlarla dalga geçmesini sağlayabilirsiniz. Örneğin korktuğu canavarın fotoğrafını çizdirip süsleyerek komik bir hale sokabilirsiniz.

– Değişik ortamlara girmesine, şahıslarla olmasına ve çevreyi tanımasına müsaade verebilir, çocuk bu yeni tecrübeleri yaşarken çok fazla gözetici olmadan onun kişiselleşmesine yardımcı olabilirsiniz.

– Çocuklara kaygılı masallar anlatılması, dehşet sinemaları izlemesine ve şiddet öğelerinin çokça yer aldığı bilgisayar oyunlarının oynamasına müsaade verilmesi de kaygılarının artmasına neden olabilmektedir.

Sonuç olarak, endişelerin çocuklarda görülme halleri yaşla ve cinsiyetle değişir. Ancak her endişe da “problem” olmayabilir ve vakitle azalır. Anne babalar, çocuğun duygusal doğallığını kısıtlayan ağır endişe ve telaşlarının farkına vardıkça onu azaltmak için adım atabilirler. Çocuğun hayat kalitesini bozacak formda ağır telaş ve endişeler gözlemlerseniz bir uzmana başvurmanız yararlı olacaktır.

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir