Özgüven ne demektir?

Özgüven, tüm beşerler için temel ve çok değerli bir duygusal gerekliliktir. Kendimize biçtiğimiz “özdeğerimiz” oranında “özgüvenimiz” vardır. Yani özgüvenimiz, bir manada kendimizi ne kadar bedelli bulduğumuzun, ne kadar paha verdiğimizin bir göstergesidir. Kendimizi muhakkak bir ölçüde kıymetli bulmadığımız durumlarda temel ihtiyacımız karşılanmadığı için kasvet yaşarız.

Bizi başka canlılardan ayıran en kıymetli özelliklerden biri, kendimizin farkında olma yani “farkındalık” özelliğimizdir. Yaşantımızın birinci yıllarından itibaren, çeşitli faktörlerin de tesiriyle kendimize bir kimlik oluşturur, sonra bu kimliğe bir paha kazandırırız. Yani kim olduğumuzu tanımlar sonra bu kimliğin sevip, sevmediğimiz özelliklerine karar veririz. İşte özgüven sorunu burada, bizim yargı gücümüzün sonucunda ortaya çıkar. Bir objeyi, rengi, sesi ya da biçimi sevmemek, ondan hoşlanmamak yalnızca zevklerle tabir edilebilir ve bizi hiç rahatsız etmezken kendimize ilişkin bir özellikten hoşlanmamak yahut kimi ayrılmaz modüllerimizi reddetmek ruhsal istikrarımızın sarsılmasına neden olur.

Özgüven; değişmeyen, durağan bir durum ya da his hali değildir. Farklı vakit, durum ve ortamlarda farklı itimat ya da güvensizlik hislerine sahip olabiliriz. Her insanın bazen kendine güvendiği, bazen de güvenmediği durumlar olabilir. Kimi beşerler, yaşantılarının birtakım alanlarında (akademik muvaffakiyet, teknik marifet vb.) kendine fazla güvenirken, öteki kimi alanlarda (fiziki özellikler, görünüm, toplumsal ilgiler, vb.) fazla itimat duymayabilirler. Lakin çoğumuz kendimize daha çok güvenmek, her durum ve ortamda daha rahat, kendini daha güzel hisseden olmayı isteriz. Yeni bir işe girdiğimizde bütün yeteneklerimizi sergilemeye, sonlarımızı zorlayarak performansımızı artırmaya, aşağılık hissinin bizi etkilemesine fırsat vermemeye, başkalarıyla düzgün ilgiler kurmaya ve bizi bedelli görmelerini sağlamaya çabalarız. Fakat kimi bireyler, bunları çok istemelerine karşın gerçekleştirmekte zorlanır. Kedine güvensizlik ve özgüven eksikliğinin, doğuştan gelen bir kişilik özelliği olduğuna inanır, bu durumu kabullenirler.

Etrafımızda her gün bir sürü kendinden emin ve inançlı insanı gördükçe “bunu nasıl başardıklarını, buna nasıl sahip olduklarını” anlamaya çalışırız. Özgüven doğuştan sahip olunacak ya da kolay kolay erişilebilecek bir his hali değildir. Toplumdaki bir çok insanın itimadı, aslında “kendine inançlı gibi” görünme halidir. Zira yapılan iş, yaşanan yahut çalışılan yer ne olursa olsun, içinde bulunduğumuz toplum bizden özgüvenli davranış bekler. Bu beklenti herkes tarafından bilindiği için bireyler güvensizliklerini göstermekten kaçınır, kendinden emin ve güvenliymiş üzere davranır. Ya da “miş gibi” davranışını göstermekte zorluk çekeceği durum ve ortamlardan kaçınmaya, oralarda mümkün olduğunca bulunmamaya çalışır. Zira bireyin kendini yetersiz, eksik hissettiği ya da yargılayıp, reddettiği özelliklerinin ortaya çıkacağı, pekişeceği ortamlar acı veren durumlardır. Nasıl ki vücuttaki bir yaranın büyüyüp, deşilmesini ve kanamasını önlemek için bandaj, pansuman yaparak kapatmaya çalışırsak; kendini reddetmenin vereceği acıyı arttıracak her türlü etken ve ortamdan da kaçınırız. Pansuman yapılan yaranın kanaması bir mühlet sonra durur, kabuk bağlar ve vakitle birçok sefer izi bile kalmaz fakat kimliğe kıymet katan özelliklerdeki rastgele bir eksiklik ya da yetersizlik hissi “örtmeye”, “bastırmaya”, “yok farz etmeye” çalışmakla “yok edilemez”. Tersine bu hissin üzerine gitmek yani bireyin kendiyle ilgili farkındalığını artırmasıyla değişebilir. Kişinin farkındalığının gelişmesi demek, kendi hakkında olumlu ve gerçekçi kıymetlendirme yapabilmesi demektir. Bu durum, kişinin kendisiyle ilgili beklentilerinin gerçekçi olmasını sağlar. Özgüvenin yüksek olması demek, abartılmış biçimde “her şeyi yapabilirim, her şeye gücüm yeter” duygusu içinde olmak demek değildir. İnançlı kişi, kendisiyle ilgili gerçeklerin, neyi başarıp-neyi başaramayacağının farkında olan; değiştirebilecek ya da geliştirebilecekleri için uğraş gösteren, değiştiremeyeceklerini kabul etmeyi ve bu haliyle kendini sevmeyi bilen kişidir. Özgüveni yüksek birey, kendisiyle ilgili kimi beklentileri gerçekleşmese bile kendini kabul etmeyi ve kendisiyle ilgili olumlu düşünmeyi sürdürebilendir. İçgörüsü yüksek, yeteneklerinin ve sonlarının farkındadır. Yeteneklerine olan itimadı nedeniyle diğerlerinin onayına gereksinim duymaz, kendini kabullendiğinden başkalarına kabul ettirmeye çalışmaz.

Bunun tam aykırısı durumdaki inançsız şahısların, kendileriyle ilgili hisleri, başkalarından alacakları onay ve geri bildirime bağlıdır. Yetenek ve hudutlarının farkında değildir. Bu körlük, daima olarak başarısız olma derdi yaratır. Kendine verdiği bedel düşüktür, o denli ki bazen olumlu geri bildirim, iltifat ve takdirleri görmezden gelebildiği üzere bazen de oburlarının kendisiyle alay ettiklerini düşünüp, alınabilir. Bu şahıslar, kendini daha fazla yargılamamak, reddetmemek ve yaralanmamak için etrafına kollayıcı duvarlar örer, savunmalar geliştirirler. Kendilerine karşı öfke yahut suçlama duyabildiği üzere daima her iş ve durumda kusursuz olma uğraşı da gösterebilir. Başaramadığı durumlarda başkalarını suçlama, daima şikayet etme, münasebetler öne sürmeler olabildiği üzere duyduğu kahır ve acı veren bu durumu unutmak için alkol yahut uyuşturucuya sığınabilirler.

Özgüvene sahip olmak bir çocuk için neden değerli?

Bireyin kendini yeterli hissetmesi; başarılı, istikrarlı ve haz aldığı bir yaşama sahip olup, olmaması ile özgüvenin yüksekliği ya da güvensizlik hisleri paralel süreçlerdir. Hayattan haz alabilmek için özgüvene muhtaçlığımız vardır. Bu temel gereksinimin karşılanmaması hayatı çekilmez kılabilir. Özgüven ömrün birinci yıllarından itibaren yavaş yavaş gelişen bir histir. Çocukluk periyodunda bu hissin gelişmesine imkan tanınmaz, eksik bırakılırsa yetişkin periyotta telafi edilmesi mümkün olmayabilir. Özgüvenli çocuklar, geleceğin özgüvenli yetişkinleri olacaktır.

Çocuklarda Özgüven Gelişimini Neler Tesirler?

Özgüvenin gelişiminde bilhassa çocukluk periyodunun birinci yıllarında (3-4 yaş) ana-baba tavırları, yetiştirme biçimi bireyin kendisi hakkındaki hislerinin oluşumunda ve özgüvenin derecesinde son derece değerlidir. Daha sonra arkadaş ve toplumsal etraftan aldığı reaksiyonlar de çok kıymetli bir rol oynar. Çocuk etrafından aldığı reaksiyonlar doğrultusunda kendine ait olumlu ya da olumsuz bir benlik algısı edinir. Çocuklar, arkadaş yahut toplumsal etraf içinde bazen haksızlık ve istismara maruz kalabilirler. Bundan ne istikamette ve ne derece etkilenecekleri aileden aldıkları temel inanç hissinin yeterliliğiyle gerçek orantılıdır. Aile içinde sevildiğini, pahalı bulunduğunu hisseden bir çocuk, etraftan gelecek olumsuz yansılardan pek fazla etkilenmeyecek, etkilense bile çok kısa müddette bunu atlatacaktır.

Ebeveynlerden biri ya da her ikisi, çok derecede eleştirel ve yüksek beklentili, mükemmeliyetçi ise ya da çok müdafaacı ve bağımsızlığı engelleyiciyse, çocuğun kendine ait his ve yargısı; yeteneksiz, yetersiz ve kıymetsiz olduğudur.

Ebeveynler, çok müdafaacı tutumlarıyla çocuklarını koruduklarını, onlara güzellik ettiklerini düşünürler. Çocuğunu çok sevgi ve ilgiye boğan, zorluk yaşamasın diye her şeyi kendisi yapan ve fazlaca denetim eden ebeveyn tavrı; sorumluluk alamayan, anne babaya bağımlı, sorun çözme hüneri, özetle özgüveni gelişmemiş
çocuklar oluşturur. Halbuki ebeveynler, çocuğun teşebbüslerini takviyeler, gelişimini alkışlar, yanılgı yaptığında doğrusunu bulmasına/yapmasına yardımcı olur, onu bu haliyle sevmeye ve kabullenmeye devam ederlerse çocuk da kendini kabul etmeyi, sevmeyi ve kendine güvenmeyi öğrenir.

Yapılan bir öteki yanlış tavır ise çocuğu bir öbür çocukla kıyaslamadır. Kardeşi, kuzeni ya da komşu çocuğuyla kıyaslanan çocuk; kendini yetersiz hissettiği üzere başarmayı kendisi için değil öteki çocuğu geçmek için ister hale gelip bir yarış atına dönüşür.

Özetle; büyükleri tarafından sevgi gören, ihtiyaç duyduğu ilgi ve yakınlığı bulan, fikirlerine bedel verilip ve önemsenen, itimat duyulan ve sorumluluk verilen, âlâ yaptığı şeyler için övülen, gurur duyulan, yaptığı yanlışlarda doğruya uygun biçimde yönlendirilen ve sahip olduğu özellikleriyle kabul edilen çocuğun özgüveni gelişir.

Lakin sevildiğini, önemsendiğini hissetmeyen, beklediği yakınlık ve ilgiyi göremeyen, daima eleştirilen ve olduğu üzere kabul edilmeyen, daima diğerleriyle kıyaslanan çocuk kendini bedelsiz hisseder ve özgüveni gelişmez. Bu çocuklar; yaşadığı aile, etraf, okul ve toplum içinde çeşitli sıkıntılara neden olur.

Çocuklarda Zayıf Özgüvenin Göstergeleri

Özgüveni zayıf çocuklar; duygusal, toplumsal ve akademik bahislerde zorluklar yaşarlar. Bu durum okulda ve ömrün öteki alanlarında kendini çeşitli hallerde aşikâr eder. Çocuk ya çok denetim kullanarak, duygusal manada çok kırılgan ve hassas, yeni tecrübelere kapalı, utangaç bir kişilik geliştirir ya da çok kontrolsüzlük ile zorba davranan, asi, otoriteyle çatışan, daima sorun yaratan tavır ve davranışlar sergilerler.

a. Çok Denetimli Davranışın Göstergeleri

Anne ve babaya bağımlı

Utangaç ve içine kapanık

Yeni aktivitelere girmekte isteksiz

Öbür çocuklarla kaynaşmakta dert çeken

Yeni durumlarla karşılaştığında ürkek davranan, ahenk sağlayamayan

Davranışlarının olumlu biçimde düzeltilmesinden bile çabucak incinen, rahatsız olan

Kendini aşağı görme alışkanlığı edinmiş

Yanlış yapmaktan ve başarısızlıktan çok korkan

Daima başkalarını şad etme uğraşı içinde olan

b. Çok Denetimsiz Davranışın Göstergeleri

Saldırgan ve zorba

Öfkeli, kızgın

Sık sık okuldan kaçan

İşbirliğine yanaşmayan

Yardım almak isteyen

Daima sevilip sevilmediğini soran

Beğenilen görülmeyeceğini bile bile derslerini ihmal eden

Kendi yanılgıları için daima diğerlerini suçlayan

Vazifelerini yerine getirirken özensiz davranan

Sorumluluklarının şuurunda olmayan

Herkesten üstünmüş üzere davranan

Palavra söyleyen

Kendisine ve diğerine ilişkin eşyaları hor kullanan

Çok denetimsiz davranışlar gösteren çocuklar, kendilerine, diğerlerine ziyan verdiği ve çevreyi rahatsız ettiği için daha fazla dikkat çeker, ailesi ya da öğretmenleri tarafından daima olarak uyarılır, cezalandırılır. Bu çocuğun güvensizliğini daha da pekiştirir.

Çok denetimli çocuklar, kimseyi rahatsız etmedikleri için bu tavırları önemsenmez, sorun olarak görülmez, lakin bu da tıpkı biçimde tesir yaparak çocuğun özgüven yetersizliğinin pekişmesine neden olur.

Anne-baba ne yapmalı? Anne-babaya tavsiyeler…

Meskendeki herkesin birbirine güvendiği bir ortam oluşturun.

İnançlı bir ortamda yetişen çocuk, his ve fikrini, sevgisini, muvaffakiyet ya da başarısızlığını, hayal kırıklıklarını aile fertleriyle rahatça paylaşabilir. Bu onun özgüveninin gelişmesini sağlar.

Onunla ilgili hislerinizde açık olun.

Sevginizin onun muvaffakiyet ya da başarısızlığına bağlı olmadığını, varlığının sizin için ne derece kıymetli olduğunu ve ne olursa olsun onu ebediyen seveceğinizi ona hissettirin.

Çocuğunuzun gerçek kapasitesinin farkında olun.

Zayıf yanlarını görmezlikten gelmeyin, dürüst olun, lakin onları eleştirirken tüm kişiliğine yaymayın. Çocuk kendindeki eksiklik ve kusurların farkında olmalı, kabullenmelidir. Bunun yanı sıra güçlü olduğu taraflarıyla de gurur duyabilmelidir.

Davranışlarınızla ona model olun.

Onda görmek istemediğiniz davranışları ona ya da diğerlerine karşı göstermeyin. Çocuklar size ya da başkalarına sizin ona davrandığınız üzere davranacaktır. Ona şiddet kullandığınızda, şiddetin olağan olduğu iletisini verirsiniz.

Çocuğunuzun yanlışlarını, onu suçlamadan ve onun tüm kişiliğini eleştirmeden tartışın.

Yaptığı yanlışları, ona saldırıp eleştirmeden konuştuğunuzda bunu anlamak ve düzeltmek için efor sarf eder. Onun tüm kişiliğine değil yaptığı yanılgıya hitap ederek konuşun.

Ondan beklentileriniz onun yaşına ve düzeyine uygun olsun.

Her çocuğun farklı bir kapasite ve düzeyi vardır. Çocuğunuzun neyi yapıp, neyi yapamayacağının farkında olun. Diğer çocukların başarabildiği şeyleri o da başarmak zorunda değildir. Bir şeyi yapamayacağını bildiğiniz halde bunu ondan bekleyip sonunda hayal kırıklığı yaratmayın. Ulaşabileceği amaçlar amaçlayıp başarılı olmalarını sağlayın.

Özgüvenli olmak kibirli, kendini beğenmiş olmak değildir.

Kendine itimat duymak kendini beğenmiş ya da kibirli davranmak demek değildir. Özgüvenli davranış; Kabul görmüş olmanın verdiği kendini rahat, âlâ ve inançlı hissetme durumudur. En küçük muvaffakiyetinde şımaran, kibirli davranışlar gösteren çocuğun aslında kendine olan inancı ya yok ya da çok düşük demektir. Bu türlü bir durumda çocuğunuzun bi özgüven sorunu olduğunu fark edip çabucak tedbir alın.

Çocukların birbirlerinden farklı olduklarını ve her çocuğun kendine has bir yeteneği olduğunu unutmayın.

Her çocuğun kendine has farklı özellikleri, yetenekleri ve başarılı olduğu alanlar vardır. Çocuğunuzun ilgi alanı ve yetenekleri doğrultusunda faaliyetlere katılmasına imkan sağlayarak onun sahip olduğu kapasitesini ortaya çıkarması, kendisiyle ilgili yeni keşifler yapması için destekleyin.

· Çocuğunuza sorumluluklar verin.

Kendisine güvenilip sorumluluk verilen çocuk, kendini faydalı ve kıymetli hisseder.

· Onun her şeyine bedel verdiğinizi ve takdir ettiğinizi belirtin.

Yalnızca çok özel yetenek ya da muvaffakiyetinde değil, küçük bile olsa yaptığı hoş ve hakikat davranışları için onu övün ve bunun ne kadar değerli olduğunu belirtin.

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir